ЁЯПЫ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ : рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп (MAURYA EMPIRE)

Nayantara Digital Point
0

ЁЯПЫ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ : рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп

MAURYA EMPIRE • COMPLETE EXAM-ORIENTED MASTER NOTES
UPSC UPPSC UPSSSC BPSC MPSC SSC Railway Other State PCS
Maurya Empire Complete Notes for UPSC UPPSC

ЁЯУ╕ рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп | рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд | рдЕрд╢ोрдХ | рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз | рдк्рд░рд╢ाрд╕рди | рдЕрднिрд▓ेрдЦ | рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдкрдпोрдЧी рдиोрдЯ्рд╕

ЁЯУМ рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдеा। рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдиे рдиंрдж рд╕рдд्рддा рдХो рд╣рдЯाрдХрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी рдФрд░ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╕рдордп рдоौрд░्рдп рд╕рдд्рддा рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪी।

рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рд╕े рдХेрд╡рд▓ рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдиाрдо рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдпूрдиाрдиी рд╕्рд░ोрдд, рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдЕрднिрд▓ेрдЦ, рдзрдо्рдо, рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि, рдХрд▓ा, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрддрди рдкрд░ рднी рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

⚡ 60-Second Maurya Revision

рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп
рд░ाрдЬрдзाрдиी рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ंрде рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдпूрдиाрдиी рд░ाрдЬрджूрдд рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
рдЧ्рд░ंрде рдЗंрдбिрдХा
рдорд╣ाрдирддрдо рд╢ाрд╕рдХ рдЕрд╢ोрдХ
рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз 261 рдИ.рдкू. (рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рддिрдеि)
рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ рдмृрд╣рдж्рд░рде

ЁЯУЪ рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдкрдв़ें?

  1. рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдПрд╡ं рдХाрд▓рдХ्рд░рдо
  2. рдоौрд░्рдпों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि
  3. рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп
  4. рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд–рд╕ेрд▓्рдпूрдХрд╕ рд╕ंрдмंрдз
  5. рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдПрд╡ं рдЗंрдбिрдХा
  6. рдмिрди्рджुрд╕ाрд░
  7. рдЕрд╢ोрдХ рдПрд╡ं рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз
  8. рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдзрдо्рдо
  9. рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ
  10. рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдПрд╡ं рдоिрд╢рди
  11. рдоौрд░्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди
  12. рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рдХрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
  13. рд╕ेрдиा рдПрд╡ं рдЧुрдк्рддрдЪрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
  14. рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рдзрд░्рдо
  15. рдоौрд░्рдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдкрдд्рдп
  16. рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ рдПрд╡ं рд╕िंрдЪाрдИ
  17. рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдкрддрди
  18. PYQs
  19. рдЕрдн्рдпाрд╕ MCQs
  20. Assertion–Reason
  21. Statement-Based UPSC Questions
  22. Match the Following
  23. Mains Questions
  24. Super Revision

ЁЯХ░️ рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп : рдХाрд▓рдХ्рд░рдо

322/321 рдИ.рдкू.
рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдж्рд╡ाрд░ा
рдоौрд░्рдп рд╕рдд्рддा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рд▓рдЧрднрдЧ 305 рдИ.рдкू.
рд╕ेрд▓्рдпूрдХрд╕ рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖
рдПрд╡ं рд╕ंрдзि
297/298 рдИ.рдкू.
рдмिрди्рджुрд╕ाрд░ рдХा рд╢ाрд╕рди
рдк्рд░ाрд░ंрдн
268/269 рдИ.рдкू.
рдЕрд╢ोрдХ рдХा рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ
рдХी рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рд╕्рд╡ीрдХृрдд рддिрдеि
261 рдИ.рдкू.
рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз
185 рдИ.рдкू.
рдмृрд╣рдж्рд░рде рдХी рд╣рдд्рдпा
рдоौрд░्рдп рд╡ंрд╢ рдХा рдЕंрдд

ЁЯУМ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕ाрд╡рдзाрдиी: рдоौрд░्рдп рд╢ाрд╕рдХों рдХी accession/coronation dates рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдеोрдб़े рдЕंрддрд░ рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдк्рд░рд╢्рди рдоें рджी рдЧрдИ chronology рдФрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рдкрдв़ें।

ЁЯФ╢ рдоौрд░्рдпों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि

ЁЯУЪ рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा
рдоौрд░्рдпों рдХो рдоोрд░िрдп/рдоौрд░्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै।
ЁЯУЪ рдЬैрди рдкрд░ंрдкрд░ा
рдоौрд░्рдп рдХुрд▓ рдХी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕ंрдмрдж्рдзрддा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоिрд▓рддी рд╣ै।
ЁЯУЪ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕ाрд╣िрдд्рдп
рдоौрд░्рдпों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдоिрд▓рддी рд╣ैं।
ЁЯУЪ рдпूрдиाрдиी рд╕्рд░ोрдд
рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рднिрди्рди рд╡िрд╡рд░рдг рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
ЁЯОп EXAM FACT: рдоौрд░्рдпों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдПрдХ рд╣ी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрдеा рдоाрди рд▓ेрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै।

ЁЯСи‍ЁЯПл рдЪाрдгрдХ्рдп / рдХौрдЯिрд▓्рдп / рд╡िрд╖्рдгुрдЧुрдк्рдд

рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЪाрдгрдХ्рдп рдХो рдХौрдЯिрд▓्рдп рдФрд░ рд╡िрд╖्рдгुрдЧुрдк्рдд рдиाрдоों рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

  • рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдХे рдЙрджрдп рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा।
  • рдиंрдж рд╕рдд्рддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд░рдгрдиीрддि।
  • рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз।
  • рд░ाрдЬ्рдп, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдпुрдж्рдз, рдХूрдЯрдиीрддि рдФрд░ рдЧुрдк्рддрдЪрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╡ेрдЪрди।
ЁЯУМ рдпाрдж рд░рдЦें: рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ → рдХौрдЯिрд▓्рдп/рдЪाрдгрдХ्рдп рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा

ЁЯСС рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп

  • рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ।
  • рдиंрдж рд╕рдд्рддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░।
  • рд░ाрдЬрдзाрдиी — рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
  • рдпूрдиाрдиी/рд▓ैрдЯिрди рд╕्рд░ोрддों рдоें рдиाрдо рдХा рд░ूрдк Sandrokottos / Androkottos рдоिрд▓рддा рд╣ै।
  • рдЕंрддिрдо рдЬीрд╡рди рдоें рдЬैрди рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд╕ंрдмंрдз।

⚔️ рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рд╕ेрд▓्рдпूрдХрд╕

  • рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡ी — рд╕ेрд▓्рдпूрдХрд╕ рдиिрдХेрдЯрд░
  • рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд▓рдЧрднрдЧ 305 рдИ.рдкू. рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕।
  • рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдХी рд╢рдХ्рддि рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╕ंрдзि рдХा рдкрд░िрдгाрдо।
  • рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рдордЭौрддा।
  • рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕ंрдмंрдз рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ।
  • рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдХो рдоौрд░्рдп рджрд░рдмाрд░ рдоें рд░ाрдЬрджूрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рднेрдЬा рдЧрдпा।

ЁЯУЪ рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдПрд╡ं рдЗंрдбिрдХा

  • рд╢ाрд╕рдХ — рд╕ेрд▓्рдпूрдХрд╕ рдиिрдХेрдЯрд░
  • рдоौрд░्рдп рджрд░рдмाрд░ — рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп
  • рдЧ्рд░ंрде — Indica
  • рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг
  • рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХा рд╡िрд╡рд░рдг
  • рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рдирдЧрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕ंрдмंрдзी рдЬाрдирдХाрд░ी
⚠️ UPSC Trap: рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рд╕्рд╡рдпं рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╡рд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें Indica рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рдоूрд▓ рдЧ्рд░ंрде рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै; рдЙрд╕рдХे рдЕंрд╢ рдмाрдж рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдоें рдЙрдж्рдзृрдд рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

ЁЯПЮ️ рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓

рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдоें рдкुрд╖्рдпрдЧुрдк्рдд рдиाрдордХ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЧिрд░рдиाрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рд╕्рдеिрдд рдеी।

рдмाрдж рдХे рд╢ाрд╕рдХों рдХे рд╕рдордп рдЗрд╕рдХी рдорд░рдо्рдордд/рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рдЬрд▓-рд╕ंрд╕ाрдзрди рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।

ЁЯОп QUICK LINK: рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ → рдкुрд╖्рдпрдЧुрдк्рдд → рдЧिрд░рдиाрд░ → рдЧुрдЬрд░ाрдд

ЁЯХЙ️ рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдФрд░ рдЬैрди рдзрд░्рдо

  • рдЬैрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рднрдж्рд░рдмाрд╣ु рд╕े рд╕ंрдмंрдз।
  • рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рдЬाрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा।
  • рд╢्рд░рд╡рдгрдмेрд▓рдЧोрд▓ा рд╕े рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЬैрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
  • рд╕ंрд▓ेрдЦрдиा/рд╕рд▓्рд▓ेрдЦрдиा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпु рдХो рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

ЁЯСС рдмिрди्рджुрд╕ाрд░

  • рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдХा рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी।
  • рдпूрдиाрдиी рд╕्рд░ोрддों рдоें рдиाрдо рдХा рд░ूрдк Amitrochates рдоिрд▓рддा рд╣ै।
  • рдЕрдоिрдд्рд░рдШाрдд рдиाрдо рд╕े рднी рд╕ंрдмрдж्рдз।
  • рдоौрд░्рдп рд╕рдд्рддा рдХे рджрдХ्рд╖िрдг рдХी рдУрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг।
  • рдХрд▓िंрдЧ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдкрд░ рдоौрд░्рдп рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоिрд▓рддी рд╣ै।

ЁЯМН рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрдкрд░्рдХ

  • рдпूрдиाрдиी рд╢ाрд╕рдХ Antiochus I рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ।
  • рд░ाрдЬрджूрдд Deimachus рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ।
  • рдоिрд╕्рд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХ Ptolemy II рдХे рд╕ाрде рднी рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा।

ЁЯСС рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ

  • рдоौрд░्рдп рд╡ंрд╢ рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ।
  • рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдоें рджेрд╡ाрдиांрдк्рд░िрдп рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी рдЬैрд╕े рд╡िрд░ुрдж।
  • рд░ाрдЬрдзाрдиी — рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░।
  • рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдзрдо्рдо рдиीрддि рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓।
рднेрд░ीрдШोрд╖ → рдзрдо्рдордШोрд╖
рдЕрд░्рдеाрдд рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрдЬрдп рд╕े рдиैрддिрдХ/рдзрдо्рдо рд╡िрдЬрдп рдХी рдУрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд╡िрдЪाрд░।

⚔️ рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз

  • рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рддिрдеि — 261 рдИ.рдкू.
  • рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд — рдЕрд╢ोрдХ рдХा 13рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
  • рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдоें рдпुрдж्рдз рд╕े рд╣ुрдИ рдоाрдирд╡ीрдп рдХ्рд╖рддि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ।
  • рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।
  • рдзрдо्рдо-рд╡िрдЬрдп рдХो рд╕ैрди्рдп рд╡िрдЬрдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡।
ЁЯОп UPSC CORE CONCEPT:
рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз → рдкрд╢्рдЪाрддाрдк → рдзрдо्рдо → рдзрдо्рдо-рд╡िрдЬрдп

☸️ рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдзрдо्рдо

рдЕрд╣िंрд╕ा
рдЬीрд╡ों рдХे рдк्рд░рддि рджрдпा рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдмрд▓।
рдоाрддा-рдкिрддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди
рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдиैрддिрдХрддा рдХो рдорд╣рдд्рд╡।
рд╕рд░्рд╡рдзрд░्рдо рд╕рдо्рдоाрди
рд╡िрднिрди्рди рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा।
рдк्рд░рдЬा-рдХрд▓्рдпाрдг
рдордиुрд╖्рдпों рдФрд░ рдкрд╢ुрдУं рдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рдЪिंрддा।
рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг
рд╕рдд्рдп, рд╕ंрдпрдо рдФрд░ рд╕рджाрдЪाрд░।
рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░
рдзрдо्рдо рд╕ंрдмंрдзी рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि।

☸️ рдЕрд╢ोрдХ рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо

рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд╕ंрдмंрдз рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рдзрдо्рдо рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрдХीрд░्рдг рдмौрдж्рдз рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдоाрдирдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдзрдо्рдо рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдиैрддिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиीрддि рдеी।

  • рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
  • рддृрддीрдп рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдХो рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╕рдордп рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоें рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдорд╣ेंрдж्рд░ рдФрд░ рд╕ंрдШрдоिрдд्рд░ा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
⚠️ Exam Trap: “рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдзрдо्рдо = рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдкрд░्рдпाрдп” рдРрд╕ा рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рд▓िрдЦрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै।

☸️ рддृрддीрдп рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि

рддрде्рдп рдЙрдд्рддрд░
рд╕्рдеाрди рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рд╢ाрд╕рдХ рдЕрд╢ोрдХ
рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд рддिрд╕्рд╕
рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ंрдШ рдХी рд╢ुрдж्рдзрддा рдПрд╡ं doctrinal clarification рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा
рдкрд░िрдгाрдо рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рдоिрд╢рдиों рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा

ЁЯМН рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░ рдоिрд╢рди

ЁЯЗ▒ЁЯЗ░ рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा
рдорд╣ेंрдж्рд░ рдПрд╡ं рд╕ंрдШрдоिрдд्рд░ा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा
ЁЯПФ️ рдХाрд╢्рдоीрд░–рдЧांрдзाрд░
рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рджिрд╢ा
ЁЯМП рд╕ुрд╡рд░्рдгрднूрдоि
рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рджिрд╢ा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा
ЁЯЗмЁЯЗ╖ рдпрд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдпूрдиाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ

ЁЯУЬ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ

рднाрд╖ा

  • рдоुрдЦ्рдпрддः рдк्рд░ाрдХृрдд
  • рдХुрдЫ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдпी рд░ूрдк

рд▓िрдкि

  • рдм्рд░ाрд╣्рдоी — рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें
  • рдЦрд░ोрд╖्рдаी — рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо
  • рдпूрдиाрдиी/рдЕрд░ाрдоाрдЗрдХ — рдЕрдлрдЧाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдХुрдЫ рдЕрднिрд▓ेрдЦ

⭐ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрднिрд▓ेрдЦ : рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЬрд░ूрд░ рдкрдв़ें

рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп Exam Hint
рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдкрд╢ु-рд╡рдз рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдЖрджि рдзрдо्рдо рдФрд░ рдкрд╢ु-рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рдж्рд╡िрддीрдп рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдоाрдирд╡-рдкрд╢ु рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдПрд╡ं рдХрд▓्рдпाрдг рд╕ंрдмंрдзी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
рдкाँрдЪрд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
рддेрд░рд╣рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪाрддाрдк рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг
рдмैрд░ाрдЯ/рднाрдм्рд░ू рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ंрдмंрдз рдд्рд░िрд░рдд्рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╢्рди
рд░ुрдо्рдоिрдирджेрдИ рд▓ुंрдмिрдиी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдмुрдж्рдз рдЬрди्рдорд╕्рдерд▓

ЁЯФН рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िрди्рд╕ेрдк

1837 рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдоी рд▓िрдкि рдХो рдкрдв़рдиे рдоें рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िрди्рд╕ेрдк рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी।

ЁЯОп Master Trick

рдм्рд░ाрд╣्рдоी → James Prinsep → Ashokan inscriptions

ЁЯжБ рд╕ाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖

  • рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ рдоौрд░्рдп рдХрд▓ा рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ै।
  • рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдиे рдЗрд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдпा।
  • рдЗрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдХा рд╕ंрдмंрдз рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХों рд╕े рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
ЁЯОп рдпाрдж рд░рдЦें: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ → рд╕ाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖

ЁЯПЫ️ рдоौрд░्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди

рдоौрд░्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрддों рдоें рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।

ЁЯУМ рд╕рдк्рддांрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд

1. рд╕्рд╡ाрдоी
2. рдЕрдоाрдд्рдп
3. рдЬрдирдкрдж
4. рджुрд░्рдЧ
5. рдХोрд╖
6. рджрдг्рдб/рдмрд▓
7. рдоिрдд्рд░
ЁЯОп рд╕рдк्рддांрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд → рдХौрдЯिрд▓्рдп рдХी рд░ाрдЬ्рдп-рдЪिंрддрди рдкрд░ंрдкрд░ा

ЁЯПЫ️ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди : рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдж

рдкрдж рдХाрд░्рдп
рд╕рдоाрд╣рд░्рддा рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣/рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕрдзिрдХाрд░ी
рд╕рди्рдиिрдзाрддा рдХोрд╖/рднंрдбाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдзिрдХाрд░ी
рд╕ेрдиाрдкрддि рд╕ैрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ
рдкुрд░ोрд╣िрдд рд░ाрдЬрдХीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░
рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдХाрд░्рдпों рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдЕрдзिрдХाрд░ी
рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдзрдо्рдо рд╕ंрдмंрдзी рдХाрд░्рдпों рд╕े рдЬुрдб़े рдЕрдзिрдХाрд░ी

ЁЯЧ║️ рдк्рд░ांрддीрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди

рдк्рд░ांрдд/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рджिрд╢ा
рдЙрдд्рддрд░ाрдкрде рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо
рдЕрд╡рди्рддि рдЙрдЬ्рдЬैрди рдкрд╢्рдЪिрдо/рдордз्рдп
рджрдХ्рд╖िрдгाрдкрде рд╕ुрд╡рд░्рдгрдЧिрд░ि рджрдХ्рд╖िрдг
рдХрд▓िंрдЧ рддोрд╕рд▓ी рдкूрд░्рд╡
рдк्рд░ाрдЪी рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░ рдкूрд░्рд╡/рдХेंрдж्рд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░
⚠️ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕ाрд╡рдзाрдиी: рдк्рд░ांрддों рдХी рд╕ूрдЪी рдФрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рд╕рднी рд╕्рд░ोрддों рдоें рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा। рдк्рд░рд╢्рди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рд╕्рд░ोрдд рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рдкрдв़ें।

ЁЯПЩ️ рдирдЧрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди

рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдХे рд╡िрд╡рд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░ рдХी рдирдЧрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

30 рд╕рджрд╕्рдп
рдирдЧрд░ рдкрд░िрд╖рдж рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा
6 рд╕рдоिрддिрдпाँ
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоें 5 рд╕рджрд╕्рдп
рдирдЧрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди
рд╡्рдпाрдкाрд░, рдЙрдж्рдпोрдЧ, рд╡िрджेрд╢िрдпों, рдЬрди्рдо-рдоृрдд्рдпु рдЖрджि рд╕े рдЬुрдб़े рдХाрд░्рдп

⚖️ рди्рдпाрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди

рдзрд░्рдорд╕्рдеीрдп

рдоुрдЦ्рдпрддः рджीрд╡ाрдиी/рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдПрд╡ं рд╕ंрдкрдд्рддि рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╡ाрджों рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рди्рдпाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा।

рдХंрдЯрдХрд╢ोрдзрди

рдЕрдкрд░ाрдз рдПрд╡ं рд░ाрдЬ्рдп-рд╡िрд░ोрдзी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рди्рдпाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा।

рд░рдЬ्рдЬुрдХ

рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдзिрдХाрд░ी।

ЁЯХ╡️ рдЧुрдк्рддрдЪрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा

рдХौрдЯिрд▓्рдп рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪिंрддрди рдоें рдЧुрдк्рддрдЪрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдоाрдиा рдЧрдпा।

рд╕ंрд╕्рдеा

рд╕्рдеाрдпी/рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЧुрдк्рддрдЪрд░।

рд╕ंрдЪाрд░

рдн्рд░рдордгрд╢ीрд▓/рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЧुрдк्рддрдЪрд░।

⚔️ рд╕ैрди्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди

рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╢рдХ्рддि рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдзाрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ैрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी। рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ैрди्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рджिрдпा рд╣ै।

рдкैрджрд▓ рд╕ेрдиा
рдШुрдб़рд╕рд╡ाрд░
рд╣ाрдеी
рд░рде
рдиौрд╕ेрдиा
рд░рд╕рдж/рдкрд░िрд╡рд╣рди
⚠️ Numerical Trap: рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдИ рд╕ेрдиा рдХी рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬрдирдЧрдгрдиा рдЬैрд╕ी exact statistical data рдоाрдирдХрд░ рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рди рдХрд░ें। рд╕्рд░ोрдд-рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें attribution рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

ЁЯТ░ рдоौрд░्рдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा

ЁЯМ╛ рдХृрд╖ि

рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЖрдп рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░।

ЁЯТ░ рдХрд░

рднूрдоि рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдЖрд░्рдеिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рд╡।

ЁЯПн рд╢िрд▓्рдк

рд╡िрднिрди्рди рд╢िрд▓्рдк рдПрд╡ं рдЙрдд्рдкाрджрди рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ।

ЁЯЫд️ рд╡्рдпाрдкाрд░

рд╕्рдерд▓ рдПрд╡ं рдирджी рдоाрд░्рдЧों рдХा рдорд╣рдд्рд╡।

⛏️ рдЦрдирди

рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рднूрдоिрдХा рд╕े рдЬुрдб़ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░।

ЁЯМК рд╕िंрдЪाрдИ

рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ рдЬैрд╕ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ।

ЁЯУЪ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ : рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХा Master Topic

  • рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рд▓ेрдЦрдХ — рдХौрдЯिрд▓्рдп
  • рд░ाрдЬ्рдп-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рдХूрдЯрдиीрддि рдХा рд╡िрд╡рд░рдг।
  • рдХрд░, рдХृрд╖ि, рд╡्рдпाрдкाрд░, рд╢िрд▓्рдк, рджंрдб рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЖрджि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ।
  • рдоंрдбрд▓ рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ рдиीрддि рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди।
  • рдЧुрдк्рддрдЪрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓।
  • рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕рдк्рддांрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рд░ोрдд।
ЁЯОп Memory Trick:
рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ = Administration + Economy + Diplomacy + Espionage

ЁЯМР рдоंрдбрд▓ рд╕िрдж्рдзांрдд

рдХौрдЯिрд▓्рдп рдХे рд╡िрджेрд╢ рдиीрддि рд╕ंрдмंрдзी рдЪिंрддрди рдоें рдоंрдбрд▓ рд╕िрдж्рдзांрдд рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рд╡िрдЬिрдЧीрд╖ु
рд╡िрдЬрдп рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рд░ाрдЬा।
рдЕрд░ि
рд╢рдд्рд░ु।
рдоिрдд्рд░
рд╕рд╣рдпोрдЧी рд░ाрдЬ्рдп।
ЁЯОп UPSC Concept: рд╡िрджेрд╢ рдиीрддि рдХो рдХेрд╡рд▓ “рд╢рдд्рд░ु рдФрд░ рдоिрдд्рд░” рдХे рд╕्рдеिрд░ рд╕ंрдмंрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╢рдХ्рддि-рд╕ंрддुрд▓рди рдФрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ंрдмंрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрдв़ें।

ЁЯСи‍ЁЯМ╛ рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ

рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдХे рд╡िрд╡рд░рдг рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдкूрд░्рдг рдФрд░ рдЕंрддिрдо рдЪिрдд्рд░ рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рджाрд░्рд╢рдиिрдХ
рдХृрд╖рдХ
рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ
рд╢िрд▓्рдкрдХाрд░
рд╕ैрдиिрдХ
рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдХ
рдЕрдзिрдХाрд░ी

ЁЯХЙ️ рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рдзрд░्рдо

рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ

  • рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо
  • рдЬैрди рдзрд░्рдо
  • рдм्рд░ाрд╣्рдордг/рд╡ैрджिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
  • рдЖрдЬीрд╡рдХ рдкрд░ंрдкрд░ा

рдЕрд╢ोрдХ рдХी рдиीрддि

рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा, рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдкрд░ рдмрд▓।

ЁЯОи рдоौрд░्рдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдкрдд्рдп

ЁЯПЫ️ рдоौрд░्рдп рд╕्рддंрдн

рдПрдХाрд╢्рдордХ рд╕्рддंрдн рдПрд╡ं рдЪрдордХрджाрд░ рдкॉрд▓िрд╢।

ЁЯжБ рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖।

ЁЯПФ️ рдмрд░ाрдмрд░ рдЧुрдлाрдПँ

рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢ैрд▓рдХृрдд рдЧुрдлाрдУं рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдоूрд╣।

☸️ рд╕्рддूрдк

рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╕рдордп рд╕्рддूрдк рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг/рд╡िрдХाрд╕।

✨ рдкॉрд▓िрд╢

рдоौрд░्рдп рдкॉрд▓िрд╢ рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै।

ЁЯРШ рдкрд╢ु рд╢ीрд░्рд╖

рд╕िंрд╣, рдмैрд▓, рд╣ाрдеी рдЖрджि рдкрд╢ु-рдоूрд░्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।

ЁЯПФ️ рдмрд░ाрдмрд░ рдЧुрдлाрдПँ

  • рд╡рд░्рддрдоाрди рдмिрд╣ाрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд।
  • рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢ैрд▓рдХृрдд рдЧुрдлा рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрджाрд╣рд░рдг।
  • рдЖрдЬीрд╡рдХ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдЧुрдлाрдУं рдХे рджाрди рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдЕрд╢ोрдХ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдпрд╣ाँ рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
ЁЯОп One-Liner:
рдмрд░ाрдмрд░ рдЧुрдлाрдПँ → рдмिрд╣ाрд░ → рд╢ैрд▓рдХृрдд рдЧुрдлाрдПँ → рдЖрдЬीрд╡рдХ

ЁЯУЙ рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрддрди рдХे рдХाрд░рдг

рдХрдордЬोрд░ рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी
рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХрдаिрдиाрдИ
рдк्рд░ांрддीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдЙрднाрд░
рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рджрдмाрд╡
рдЖрд░्рдеिрдХ/рд░ाрдЬрдХोрд╖ीрдп рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ
рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕рдд्рддा рдХा рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиा
рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдоी рджрдмाрд╡
рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ
⚠️ Historiography Alert: “рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдиे рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиाрдпा” рдЬैрд╕ी рдПрдХрд▓-рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрддा। рдоौрд░्рдп рдкрддрди рдХो рдмрд╣ु-рдХाрд░рдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭрдиा рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै।

ЁЯСС рдЕंрддिрдо рдоौрд░्рдп рд╢ाрд╕рдХ — рдмृрд╣рдж्рд░рде
рд▓рдЧрднрдЧ 185 рдИ.рдкू. рдоें рд╕ेрдиाрдкрддि рдкुрд╖्рдпрдоिрдд्рд░ рд╢ुंрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХी рд╣рдд्рдпा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоिрд▓рддी рд╣ै।

ЁЯУЦ рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд

рд╕्рд░ोрдд рдХिрд╕рд╕े рдЬुрдб़ा рдХ्рдпा рдЬाрдирдиे рдоें рдорджрдж
рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХौрдЯिрд▓्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдХूрдЯрдиीрддि
рдЗंрдбिрдХा рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рд╕рдоाрдЬ, рдирдЧрд░, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди
рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдЕрд╢ोрдХ рдзрдо्рдо, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рд╡िрдЬрдп/рдиीрддि
рдмौрдж्рдз рдЧ्рд░ंрде рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрд╢ोрдХ рдПрд╡ं рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕ंрдмंрдзी рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
рдЬैрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬैрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдПрд╡ं рдЬैрди рдкрд░ंрдкрд░ा
рдкुрд░ाрдгिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी рдПрд╡ं рд░ाрдЬाрдУं рдХा рдХ्рд░рдо

ЁЯОп UPSC / UPPSC / BPSC : рдХрдаिрди рддрде्рдп

Sandrokottos → рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд
Amitrochates → рдмिрди्рджुрд╕ाрд░
Devanampiya Piyadassi → рдЕрд╢ोрдХ
Indica → рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
Arthashastra → рдХौрдЯिрд▓्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा
13рд╡ाँ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ → рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз
рдм्рд░ाрд╣्рдоी → рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िрди्рд╕ेрдк
рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ → рдкुрд╖्рдпрдЧुрдк्рдд
рдмрд░ाрдмрд░ → рдЖрдЬीрд╡рдХ
рддृрддीрдп рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि → рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд рддिрд╕्рд╕ → рддृрддीрдп рд╕ंрдЧीрддि
рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ → рдЕрд╢ोрдХ
рд╕рдоाрд╣рд░्рддा → рд░ाрдЬрд╕्рд╡
рд╕рди्рдиिрдзाрддा → рдХोрд╖/рднंрдбाрд░
рд╕ाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ → рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ

ЁЯУЭ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ/рд╕рдд्рдпाрдкिрдд PYQs

рдиीрдЪे рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рди рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं рдЬो рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдЖрдпोрдЧीрдп рдк्рд░рд╢्рдирдкрдд्рд░ों рдоें рдкूрдЫे рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों/рдк्рд░рд╢्рди-рдкैрдЯрд░्рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рд╢्рди рдХो рд╣ूрдмрд╣ू рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рдЙрд╕े рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдЕрдиुрдХूрд▓ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

BPSC 2025

рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдХौрди рдеा?

  • (A) рдЕрд╢ोрдХ
  • (B) рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп
  • (C) рдмृрд╣рдж्рд░рде
  • (D) рдмिрди्рджुрд╕ाрд░
рдЙрдд्рддрд░: (B) рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп
рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди BPSC рдХे рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ General Studies question booklet рдоें рдкूрдЫा рдЧрдпा рдеा।
UPPSC

рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдоें рдоुрдЦ्рдпрддः рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд▓िрдкि рдХौрди-рд╕ी рдеी?

  • (A) рд╢ाрд░рджा
  • (B) рдЦрд░ोрд╖्рдаी
  • (C) рдм्рд░ाрд╣्рдоी
  • (D) рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी
рдЙрдд्рддрд░: (C) рдм्рд░ाрд╣्рдоी
BPSC Pattern / Official Question Theme

рдпूрдиाрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдХा рдиाрдо рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै?

  • (A) Amitrochates
  • (B) Sandrocottus
  • (C) Devanampiya
  • (D) Piyadassi
рдЙрдд्рддрд░: (B) Sandrocottus / Sandrokottos
BPSC Pattern

рдЕрд╢ोрдХ рдХो рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдоें рджीрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдХिрд╕рдХा рдиाрдо рдоिрд▓рддा рд╣ै?

  • (A) рдЙрдкрдЧुрдк्рдд
  • (B) рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд рддिрд╕्рд╕
  • (C) рдиाрдЧрд╕ेрди
  • (D) рдорд╣ाрдХрд╢्рдпрдк
рдЙрдд्рддрд░: (A) рдЙрдкрдЧुрдк्рдд
рдЗрд╕े рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд/рдмौрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдкрдв़ें।
BPSC Pattern

рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдХिрд╕ рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдоें рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै?

  • (A) рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
  • (B) рдкाँрдЪрд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
  • (C) рддेрд░рд╣рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
  • (D) рд░ुрдо्рдоिрдирджेрдИ рдЕрднिрд▓ेрдЦ
рдЙрдд्рддрд░: (C) рддेрд░рд╣рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ

ЁЯза рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдЕрдн्рдпाрд╕ рдк्рд░рд╢्рди — Level 1

1. рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХौрди-рд╕ी рдеी?
  • (A) рдЙрдЬ्рдЬैрди
  • (B) рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
  • (C) рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा
  • (D) рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
2. рдЗंрдбिрдХा рдХा рд▓ेрдЦрдХ рдХौрди рдеा?
  • (A) рдлाрд╣्рдпाрди
  • (B) рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ
  • (C) рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
  • (D) рдк्рд▓िрдиी
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C) рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
3. рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдХे рд╕рдордп рдоौрд░्рдп рджрд░рдмाрд░ рдоें рдХौрди-рд╕ा рдпूрдиाрдиी рд░ाрдЬрджूрдд рдЖрдпा?
  • (A) рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
  • (B) рдбाрдпрдоेрдХрд╕
  • (C) рдбिрдпोрдиिрд╕िрдпрд╕
  • (D) рдПрд░िрдпрди
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A) рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
4. рдмिрди्рджुрд╕ाрд░ рдХा рдпूрдиाрдиी рдиाрдо рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै?
  • (A) Sandrocottus
  • (B) Amitrochates
  • (C) Piyadassi
  • (D) Devanampiya
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) Amitrochates
5. рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдХिрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै?
  • (A) 326 рдИ.рдкू.
  • (B) 305 рдИ.рдкू.
  • (C) 261 рдИ.рдкू.
  • (D) 185 рдИ.рдкू.
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C) 261 рдИ.рдкू.
6. рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд рдХौрди-рд╕ा рд╣ै?
  • (A) рджूрд╕рд░ा рд╕्рддंрдн рд▓ेрдЦ
  • (B) рддेрд░рд╣рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
  • (C) рд░ुрдо्рдоिрдирджेрдИ рд▓ेрдЦ
  • (D) рдмрд░ाрдмрд░ рд▓ेрдЦ
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рддेрд░рд╣рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
7. рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдоें рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд░ुрдж рдХौрди-рд╕ा рдеा?
  • (A) рдорд╣ाрд░ाрдЬाрдзिрд░ाрдЬ
  • (B) рджेрд╡ाрдиांрдк्рд░िрдп рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी
  • (C) рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп
  • (D) рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рджेрд╡ाрдиांрдк्рд░िрдп рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी
8. рддृрддीрдп рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдХिрд╕рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?
  • (A) рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд
  • (B) рдмिрди्рджुрд╕ाрд░
  • (C) рдЕрд╢ोрдХ
  • (D) рдмृрд╣рдж्рд░рде
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C) рдЕрд╢ोрдХ
9. рддृрддीрдп рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдХा рд╕्рдеाрди рдХौрди-рд╕ा рдеा?
  • (A) рд░ाрдЬрдЧृрд╣
  • (B) рд╡ैрд╢ाрд▓ी
  • (C) рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
  • (D) рд╕ाрд░рдиाрде
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C) рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
10. рддृрддीрдп рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрд╕рдХा рдиाрдо рдоिрд▓рддा рд╣ै?
  • (A) рдЙрдкрдЧुрдк्рдд
  • (B) рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд рддिрд╕्рд╕
  • (C) рдиाрдЧрд╕ेрди
  • (D) рд╡рд╕ुрдоिрдд्рд░
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд рддिрд╕्рд╕
11. рдмрд░ाрдмрд░ рдХी рдЧुрдлाрдПँ рдоुрдЦ्рдпрддः рдХिрд╕ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ैं?
  • (A) рдЬैрди
  • (B) рдЖрдЬीрд╡рдХ
  • (C) рд╢ैрд╡
  • (D) рд╡ैрд╖्рдгрд╡
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдЖрдЬीрд╡рдХ
12. рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?
  • (A) рдкुрд╖्рдпрдЧुрдк्рдд
  • (B) рддिрд╖्рдп
  • (C) рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд
  • (D) рд░ाрдзाрдЧुрдк्рдд
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A) рдкुрд╖्рдпрдЧुрдк्рдд
13. рд╕рдоाрд╣рд░्рддा рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдеा?
  • (A) рд╕ेрдиा
  • (B) рд░ाрдЬрд╕्рд╡
  • (C) рди्рдпाрдп
  • (D) рдзрд░्рдо
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рд░ाрдЬрд╕्рд╡
14. рд╕рди्рдиिрдзाрддा рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдеा?
  • (A) рдХोрд╖/рднंрдбाрд░
  • (B) рд╕ेрдиा
  • (C) рдЧुрдк्рддрдЪрд░
  • (D) рди्рдпाрдп
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A) рдХोрд╖/рднंрдбाрд░
15. рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдоें рдоुрдЦ्рдпрддः рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд▓िрдкि рдХौрди-рд╕ी рдеी?
  • (A) рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी
  • (B) рдм्рд░ाрд╣्рдоी
  • (C) рд╢ाрд░рджा
  • (D) рдЧुрд░ुрдоुрдЦी
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдм्рд░ाрд╣्рдоी
16. рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдоी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдХुрдЫ рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдоें рдХौрди-рд╕ी рд▓िрдкि рдоिрд▓рддी рд╣ै?
  • (A) рдм्рд░ाрд╣्рдоी
  • (B) рдЦрд░ोрд╖्рдаी
  • (C) рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी
  • (D) рддрдоिрд▓-рдм्рд░ाрд╣्рдоी
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдЦрд░ोрд╖्рдаी
17. рдм्рд░ाрд╣्рдоी рд▓िрдкि рдХे рдкाрда-рд╡ाрдЪрди рдоें рдХिрд╕ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХा рдеी?
  • (A) рдоैрдХ्рд╕рдоूрд▓рд░
  • (B) рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िрди्рд╕ेрдк
  • (C) рдХрдиिंрдШрдо
  • (D) рдоाрд░्рд╢рд▓
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िрди्рд╕ेрдк
18. рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рдХिрд╕рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै?
  • (A) рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╕्рддूрдк
  • (B) рд╕ाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖
  • (C) рд╕ांрдЪी рддोрд░рдг
  • (D) рднрд░рд╣ुрдд рд╕्рддूрдк
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рд╕ाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖
19. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬ्рдп-рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?
  • (A) рд╕рдк्рддांрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд
  • (B) рдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж
  • (C) рдд्рд░िрд░рдд्рди рд╕िрдж्рдзांрдд
  • (D) рдЕрд╖्рдЯांрдЧिрдХ рдоाрд░्рдЧ
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A) рд╕рдк्рддांрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд
20. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ рдеा?
  • (A) рджрд╢рд░рде
  • (B) рд╕рдо्рдк्рд░рддि
  • (C) рдмृрд╣рдж्рд░рде
  • (D) рдХुрдгाрд▓
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C) рдмृрд╣рдж्рд░рде

ЁЯФе UPSC Pattern : Statement Based Questions

21. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдердиों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХीрдЬिрдП:

1. рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдиे рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдоौрд░्рдп рдХे рджрд░рдмाрд░ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рджिрдпा।
2. рдЗंрдбिрдХा рдХा рдоूрд▓ рдкाрда рдЖрдЬ рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।
3. рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ рдиे рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा।

рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдиिрдП:

  • (A) рдХेрд╡рд▓ 1
  • (B) рдХेрд╡рд▓ 1 рдФрд░ 3
  • (C) рдХेрд╡рд▓ 2 рдФрд░ 3
  • (D) 1, 2 рдФрд░ 3
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдХेрд╡рд▓ 1 рдФрд░ 3
22. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдердиों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХीрдЬिрдП:

1. рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдзрдо्рдо рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдеा।
2. рдзрдо्рдо рдоें рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдФрд░ рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рдкрд░ рдмрд▓ рдеा।
3. рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдХी।

  • (A) рдХेрд╡рд▓ 1
  • (B) рдХेрд╡рд▓ 2
  • (C) рдХेрд╡рд▓ 2 рдФрд░ 3
  • (D) 1, 2 рдФрд░ 3
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C) рдХेрд╡рд▓ 2 рдФрд░ 3
23. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдердиों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХीрдЬिрдП:

1. рддेрд░рд╣рд╡ाँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।
2. рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╕рднी рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рд╣ैं।
3. рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЦрд░ोрд╖्рдаी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

  • (A) рдХेрд╡рд▓ 1
  • (B) рдХेрд╡рд▓ 1 рдФрд░ 3
  • (C) рдХेрд╡рд▓ 2 рдФрд░ 3
  • (D) 1, 2 рдФрд░ 3
✅ рдЙрдд्рддрд░: (B) рдХेрд╡рд▓ 1 рдФрд░ 3

ЁЯзй Assertion–Reason Practice

24. Assertion (A): рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдЕрд╢ोрдХ рдХी рдиीрддि рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै।

Reason (R): рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдзрдо्рдо-рд╡िрдЬрдп рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा।

  • (A) A рдФрд░ R рджोрдиों рд╕рд╣ी рд╣ैं рддрдеा R, A рдХी рд╕рд╣ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ै
  • (B) A рдФрд░ R рджोрдиों рд╕рд╣ी рд╣ैं, рдкрд░ R рд╕рд╣ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдирд╣ीं рд╣ै
  • (C) A рд╕рд╣ी рд╣ै, R рдЧрд▓рдд рд╣ै
  • (D) A рдЧрд▓рдд рд╣ै, R рд╕рд╣ी рд╣ै
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A)
25. Assertion (A): рдоौрд░्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рд░ोрдд рд╣ै।

Reason (R): рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдХूрдЯрдиीрддि рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╖рдпों рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдоिрд▓рддा рд╣ै।

  • (A) A рдФрд░ R рджोрдиों рд╕рд╣ी рд╣ैं рддрдеा R, A рдХी рд╕рд╣ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ै
  • (B) A рдФрд░ R рджोрдиों рд╕рд╣ी рд╣ैं, рдкрд░ R рд╕рд╣ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдирд╣ीं рд╣ै
  • (C) A рд╕рд╣ी рд╣ै, R рдЧрд▓рдд рд╣ै
  • (D) A рдЧрд▓рдд рд╣ै, R рд╕рд╣ी рд╣ै
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A)

ЁЯФЧ Match the Following

26. рд╕рд╣ी рдоिрд▓ाрди рдХीрдЬिрдП:

A. рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ — 1. рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░
B. рдХौрдЯिрд▓्рдп — 2. рдЗंрдбिрдХा
C. рдЕрд╢ोрдХ — 3. рдЕрднिрд▓ेрдЦ
D. рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िрди्рд╕ेрдк — 4. рдм्рд░ाрд╣्рдоी

  • (A) A-2, B-1, C-3, D-4
  • (B) A-1, B-2, C-3, D-4
  • (C) A-2, B-3, C-1, D-4
  • (D) A-3, B-1, C-2, D-4
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A)

ЁЯТА Difficult MCQs — UPSC/PCS Level

27. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдпुрдЧ्рдо рд╕рд╣ी рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдирд╣ीं рд╣ै?
  • (A) рд╕рдоाрд╣рд░्рддा — рд░ाрдЬрд╕्рд╡
  • (B) рд╕рди्рдиिрдзाрддा — рдХोрд╖/рднंрдбाрд░
  • (C) рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ — рдЗंрдбिрдХा
  • (D) рдмृрд╣рдж्рд░рде — рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░
✅ рдЙрдд्рддрд░: (D)
28. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдзрдо्рдо рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै?
  • (A) рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рд╕ंрдШ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪрддा
  • (B) рдХेрд╡рд▓ рд╕ैрди्рдп рд╡िрдЬрдп
  • (C) рдиैрддिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा
  • (D) рд╡ैрджिрдХ рдпрдЬ्рдЮों рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрдХрд░рдг
✅ рдЙрдд्рддрд░: (C)
29. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рд╕्рд░ोрдд рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЕрднिрд▓ेрдЦीрдп рдк्рд░рдоाрдг рджेрддा рд╣ै?
  • (A) рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ
  • (B) рдЗंрдбिрдХा
  • (C) рдкुрд░ाрдг
  • (D) рд╕ंрдЧрдо рд╕ाрд╣िрдд्рдп
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A)
30. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕े рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рдХрд▓ा рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै?
  • (A) рдоौрд░्рдп рдкॉрд▓िрд╢
  • (B) рдоुрдЧрд▓ рдоेрд╣рд░ाрдм
  • (C) рдиाрдЧрд░ рд╢िрдЦрд░
  • (D) рдЧोрдкुрд░рдо
✅ рдЙрдд्рддрд░: (A)

⚡ Rapid Fire : 30 One-Liners

рдоौрд░्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ → рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд
рд░ाрдЬрдзाрдиी → рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рдпूрдиाрдиी рдиाрдо → Sandrokottos
рдмिрди्рджुрд╕ाрд░ → Amitrochates
рдЕрд╢ोрдХ → Devanampiya Piyadassi
рдЗंрдбिрдХा → рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ → рдХौрдЯिрд▓्рдп
рдХрд▓िंрдЧ → 261 рдИ.рдкू.
13рд╡ाँ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ → рдХрд▓िंрдЧ
рддृрддीрдп рд╕ंрдЧीрддि → рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ → рдоोрдЧ्рдЧрд▓िрдкुрдд्рдд рддिрд╕्рд╕
рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоिрд╢рди → рдорд╣ेंрдж्рд░/рд╕ंрдШрдоिрдд्рд░ा
рдм्рд░ाрд╣्рдоी → James Prinsep
рдЦрд░ोрд╖्рдаी → рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо
рд╕ाрд░рдиाрде → рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ
рдмрд░ाрдмрд░ → рдмिрд╣ाрд░
рдмрд░ाрдмрд░ → рдЖрдЬीрд╡рдХ
рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдЭीрд▓ → рдкुрд╖्рдпрдЧुрдк्рдд
рдЧिрд░рдиाрд░ → рдЧुрдЬрд░ाрдд
рд╕рдоाрд╣рд░्рддा → рд░ाрдЬрд╕्рд╡
рд╕рди्рдиिрдзाрддा → рдХोрд╖
рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ → рдЕрд╢ोрдХ
рдЕंрддिрдо рдоौрд░्рдп → рдмृрд╣рдж्рд░рде
рдоौрд░्рдп рдЕंрдд → 185 рдИ.рдкू.
рд╢ुंрдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ → рдкुрд╖्рдпрдоिрдд्рд░
рдоंрдбрд▓ рд╕िрдж्рдзांрдд → рдХौрдЯिрд▓्рдп
рд╕рдк्рддांрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд → рдХौрдЯिрд▓्рдп
рдзрдо्рдо → рдиैрддिрдХ рдиीрддि
рднेрд░ीрдШोрд╖ → рдзрдо्рдордШोрд╖
рдоौрд░्рдп рдХрд▓ा → рдкॉрд▓िрд╢

✍️ UPSC / UPPSC / BPSC Mains Questions

рдк्рд░рд╢्рди 1

“рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рдЪिंрддрди рдоें turning point рдеा।” рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ें:

рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз → рдоाрдирд╡ीрдп рдХ्рд╖рддि → рдкрд╢्рдЪाрддाрдк → рдзрдо्рдо → рдзрдо्рдо-рд╡िрдЬрдп → рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ/рдиैрддिрдХ рдиीрддि → рдЕрднिрд▓ेрдЦीрдп рдк्рд░рдоाрдг।

рдк्рд░рд╢्рди 2

рдоौрд░्рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХी рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдХृрдд рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрд╕ рд╕ीрдоा рддрдХ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै?

рдк्рд░рд╢्рди 3

рдЕрд╢ोрдХ рдХा рдзрдо्рдо рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдиैрддिрдХ рдиीрддि рдеा। рдЪрд░्рдЪा рдХीрдЬिрдП।

рдк्рд░рд╢्рди 4

рдоौрд░्рдпрдХाрд▓ीрди рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХीрдЬिрдП।

рдк्рд░рд╢्рди 5

рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрддрди рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХाрд░рдг рдХो рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдоाрдирдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।

ЁЯУЪ APNAUPSC.IN рдкрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд▓ेрдЦ

ЁЯФе рдЕंрддिрдо рд╕ुрдкрд░ рд░िрд╡ीрдЬрди

рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ
рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд
рд░ाрдЬрдзाрдиी
рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рд╡िрджेрд╢ी рд░ाрдЬрджूрдд
рдоेрдЧрд╕्рдердиीрдЬ
рдЧ्рд░ंрде
рдЗंрдбिрдХा
рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЧ्рд░ंрде
рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢ाрд╕рдХ
рдЕрд╢ोрдХ
рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз
261 рдИ.рдкू.
рдХрд▓िंрдЧ рд╕्рд░ोрдд
13рд╡ाँ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
рддृрддीрдп рд╕ंрдЧीрддि
рдкाрдЯрд▓िрдкुрдд्рд░
рдм्рд░ाрд╣्рдоी
James Prinsep
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ
рд╕ाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖
рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ
рдмृрд╣рдж्рд░рде

ЁЯОп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдХैрд╕े рдкрдв़ें?

  1. рдкрд╣рд▓े Chronology рдпाрдж рдХрд░ें।
  2. рдлिрд░ Chandragupta → Bindusara → Ashoka рдХा рдХ्рд░рдо рдкрдХ्рдХा рдХрд░ें।
  3. рдЗрд╕рдХे рдмाрдж Megasthenes + Indica рдФрд░ Arthashastra + Kautilya рдкрдв़ें।
  4. рдЕрд╢ोрдХ рдХे Major Edicts рдХो topic-wise рдкрдв़ें।
  5. 13рд╡ाँ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдФрд░ рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдпाрдж рдХрд░ें।
  6. Administration рдоें рд╕рдоाрд╣рд░्рддा, рд╕рди्рдиिрдзाрддा, рдзрдо्рдо рдорд╣ाрдоाрдд्рд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдпाрдж рдХрд░ें।
  7. Art рдоें рд╕्рддंрдн, рдкॉрд▓िрд╢, рд╕ाрд░рдиाрде, рдмрд░ाрдмрд░ рдкрдв़ें।
  8. рдЕंрдд рдоें PYQs + statement-based questions рд╣рд▓ рдХрд░ें।
рдХ्рд▓िрдХ рдХрд░ें → Print Window рдЦुрд▓ेрдЧा → Destination рдоें Save as PDF рдЪुрдиें।
ЁЯУЪ APNAUPSC.IN
рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп — Complete Exam-Oriented Master Notes
UPSC • UPPSC • UPSSSC • BPSC • MPSC • SSC • Railway

© 2026 apnaupsc.in | Hindi Notes, Current Affairs & Exam Preparation

рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें

0 рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ

Please do not enter any spam link in the comment box.

рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें (0)