ЁЯП║ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рднाрдЧ-2)

Nayantara Digital Point
0

ЁЯП║ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рднाрдЧ-2)

рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп • рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा • рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд • рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рд╡ рдЬीрдЖрдИ рдЯैрдЧ
Indian Art and Culture Part 2 Complete Notes

ЁЯУ╕ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рднाрдЧ-2) | рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп | рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा | рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп | GI рдЯैрдЧ | Complete Notes | Image: apnaupsc.in

ЁЯУМ рднूрдоिрдХा: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ рдоुрдЦ्рдпрддः рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдЬीрдЖрдИ рдЯैрдЧ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЗрди рд╡िрд╖рдпों рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

☸️ 1. рдмौрдж्рдз рдПрд╡ं рдЬैрди рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा (рд╕्рддूрдк, рдЪैрдд्рдп рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░)

рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдиे рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХो рдирдП рдЖрдпाрдо рджिрдП। рдк्рд░ीрд▓िрдо्рд╕ рдоें рдЗрдирдХे рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕंрдЧों рдХे рддрдХрдиीрдХी рдиाрдоों рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

ЁЯПЫ рд╕्рддूрдк рдХे рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕंрдЧ (Anatomy of a Stupa)

  • рдЕрдг्рдб (Anda): рд╕्рддूрдк рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЕрд░्рдзрд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдпा рдИंрдЯ рдХा рдвांрдЪा, рдЬो рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рд╣рд░्рдоिрдХा (Harmika): рдЕрдг्рдб рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдЪौрдХोрд░ рдмाрд▓рдХрдиी рдЬैрд╕ी рд╕ंрд░рдЪрдиा। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕े рджेрд╡рддाрдУं рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рдФрд░ рд╕्рддूрдк рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рднाрдЧ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। UPSC
  • рдЫрдд्рд░ (Chatra): рд╣рд░्рдоिрдХा рдХे рдаीрдХ рдКрдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рддीрди рдкрд░рддों рд╡ाрд▓ी рдЫрддрд░ी, рдЬो рдмुрдж्рдз рдХे рддीрди рд░рдд्рдиों (рдмुрдж्рдз, рдзрдо्рдо, рд╕ंрдШ) рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै।
  • рддोрд░рдг (Torana): рд╕्рддूрдк рдХे рдЪाрд░ों рджिрд╢ाрдУं рдоें рдмрдиे рднрд╡्рдп рдФрд░ рдирдХ्рдХाрд╢ीрджाрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░। рд╕ांрдЪी рдХे рд╕्рддूрдк рдоें рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рдХाрд▓ рдХे рддोрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ рдЬрдЧрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं।
  • рдоेрдзि рдФрд░ рд╡ेрджिрдХा: рдоेрдзि рд╕्рддूрдк рдХा рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдк्рд░рджрдХ्рд╖िрдгा рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдФрд░ рд╡ेрджिрдХा рдкूрд░े рд╕्рддूрдк рдХो рдШेрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрд╣рд░ी рдмाрдЙंрдб्рд░ी рд╡ाрд▓ рд╣ै।

ЁЯПЫ рдЪैрдд्рдп (Chaitya)

  • рдмौрдж्рдз рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХा рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╕्рдерд▓ рдпा рдЙрдкाрд╕рдиा рдХрдХ्рд╖
  • рд▓ंрдмी рдЧुрдлा рдЬैрд╕ी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬिрд╕рдХे рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕्рддूрдк рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддा рд╣ै
  • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХाрд░्рд▓े рдХा рдЪैрдд्рдп, рднрдЬा рдХी рдЧुрдлाрдПँ

ЁЯПЫ рд╡िрд╣ाрд░ (Vihara)

  • рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХा рдЖрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рдпा рдиिрд╡ाрд╕ рдЧृрд╣
  • рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХे рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдХрдХ्рд╖ рдФрд░ рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдЖँрдЧрди
  • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдиाрд╕िрдХ рдХी рдЧुрдлाрдПँ, рдХрдг्рд╣ेрд░ी рдХे рд╡िрд╣ाрд░

ЁЯХМ 2. рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा (рд╕рд▓्рддрдирдд рдПрд╡ं рдоुрдЧ़рд▓ рдХाрд▓)

рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд╢ैрд▓िрдпों рдХे рдХूрдЯрдиीрддिрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рд╕े рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдирдИ рдкрдж्рдзрддि рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ, рдЬिрд╕рдоें рдЧाрд░े (Plaster) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ, рдоेрд╣рд░ाрдм (Arch) рдФрд░ рдЧुंрдмрдж (Dome) рдоुрдЦ्рдп рддрдд्рд╡ рдмрдиे।

ЁЯУМ рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХाрд▓ीрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓िрдпाँ

рдЧुрд▓ाрдо рд╡ंрд╢ (рдордорд▓ूрдХ рд╢ैрд▓ी)

  • рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рддुрд░्рдХ рдорд╕्рдЬिрдж 'рдХुрд╡्рд╡рдд-рдЙрд▓-рдЗрд╕्рд▓ाрдо'
  • рдХुрддुрдмрдоीрдиाрд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХुрддुрдмुрдж्рджीрди рдРрдмрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ू
  • рд▓ाрд▓ рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ

рдЦिрд▓рдЬी рд╡ंрд╢ (рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢ैрд▓ी)

  • рдЕрд▓ाрдИ рджрд░рд╡ाрдЬा – рднाрд░рдд рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдоेрд╣рд░ाрдм рдФрд░ рдкूрд░्рдг рдЧुंрдмрдж рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╢ुрдж्рдз рдЙрджाрд╣рд░рдг
  • рдиिрд░्рдоाрддा: рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी

рддुрдЧрд▓рдХ рд╡ंрд╢ (рд╕рд▓ाрдоी рдкрдж्рдзрддि)

  • рдврд▓рд╡ां рджीрд╡ाрд░ें – 'рдмрдЯрд░' рдпा рд╕рд▓ाрдоी рдкрдж्рдзрддि
  • рд╕рд╕्рддे рдорд▓рдмे рдФрд░ рдзूрд╕рд░ рдкрдд्рдерд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ

рд▓ोрджी рд╡ंрд╢ (рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд)

  • 'рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж' (Double Dome) рдХी рддрдХрдиीрдХ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн
  • рд╕िрдХंрджрд░ рд▓ोрджी рдХे рдХाрд▓ рдоें

ЁЯУМ рдоुрдЧ़рд▓ рдХाрд▓ीрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा

рд╕्рдоाрд░рдХ / рд╕ंрд░рдЪрдиाрдиिрд░्рдоाрддा рд╕рдо्рд░ाрдЯрддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдл़ैрдХ्рдЯ
рд╣ुрдоाрдпूँ рдХा рдордХ़рдмрд░ाрд╣ाрдЬी рдмेрдЧрдо (рдЕрдХрдмрд░ рдХाрд▓)рдЗрд╕े 'рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдХा рдкूрд░्рд╡рдЧाрдоी' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЪाрд░рдмाрдЧ рдкрдж्рдзрддि рдФрд░ рд╢्рд╡ेрдд рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдХे рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ।
рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рд╡ рдмुрд▓ंрдж рджрд░рд╡ाрдЬाрдЕрдХрдмрд░рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡िрдЬрдп рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рдиिрд░्рдоिрдд। рд╣िंрджू-рд░ाрдЬрдкूрдд рд╕्рдеाрдкрдд्рдп (рд╢рд╣рддीрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी) рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡।
рдПрддрдоाрджुрдж्рджौрд▓ा рдХा рдордХ़рдмрд░ाрдиूрд░рдЬрд╣ाँ (рдЬрд╣ाँрдЧीрд░ рдХाрд▓)рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЗрдоाрд░рдд рдЬो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╢्рд╡ेрдд рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рд╕े рдмрдиी рд╣ै। 'рдкिрдд्рд░ा рджुрд░ा' (Pietra Dura) рддрдХрдиीрдХ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдпोрдЧ। UPSC
рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдФрд░ рдЬाрдоा рдорд╕्рдЬिрджрд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдоुрдЧ़рд▓ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░्рдг рдХाрд▓। 'рдкिрдд्рд░ा рджुрд░ा' рддрдХрдиीрдХ, рдЪाрд░рдмाрдЧ рд╡िрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕рдорд░ूрдкрддा (Symmetry) рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдкрд░।

ЁЯТГ 3. рднाрд░рдд рдХे рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд

рд╕ंрдЧीрдд рдиाрдЯрдХ рдЕрдХाрджрдоी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдХे 8 рдиृрдд्рдпों рдХो рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХा рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЧ्рд░ंрде рднрд░рдд рдоुрдиि рдХा рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╣ै।

рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдпрд╕ंрдмंрдзिрдд рд░ाрдЬ्рдпрдоुрдЦ्рдп рддрдХрдиीрдХी рдл़ैрдХ्рдЯ / рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рднрд░рддрдиाрдЯ्рдпрдорддрдоिрд▓рдиाрдбुрд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдиृрдд्рдп। 'рдЕрд▓्рд▓ाрд░िрдк्рдкू' (рд╢ुрд░ुрдЖрдд) рдФрд░ 'рддिрд▓्рд▓ाрдиा' (рдЕंрдд) рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ। рдЗрд╕े 'рдЕрдЧ्рдиि рдиृрдд्рдп' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
рдХрдердХрд▓ीрдХेрд░рд▓рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯрдХ। рдЪेрд╣рд░े рдХे рднाрд╡ों рдФрд░ рд░ंрдЧों рдХा рдорд╣рдд्рд╡ – рд╣рд░ा рд░ंрдЧ (рднрд▓ाрдИ/рдиाрдпрдХ), рдХाрд▓ा рд░ंрдЧ (рдмुрд░ाрдИ/рдЦрд▓рдиाрдпрдХ)
рдХрдердХрдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢рдЬрдЯिрд▓ 'рдЪрдХ्рдХрд░' рдФрд░ 'рдкैрд░ рдХी рдеाрдк' (рддрдд्рдХाрд░)। рдШрд░ाрдиे: рд▓рдЦрдирдК, рдЬрдпрдкुрд░, рдмрдиाрд░рд╕।
рдХुрдЪिрдкुрдб़ीрдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢'рддрд░ंрдЧрдо' – рдкीрддрд▓ рдХी рдеाрд▓ी рдХे рдХिрдиाрд░ों рдкрд░ рдкैрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдиृрдд्рдп।
рдУрдбिрд╕ीрдУрдбिрд╢ाрд╢рд░ीрд░ рдХो рддीрди рдЕंрдЧों рд╕े рдоोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоुрдж्рд░ा 'рдд्рд░िрднंрдЧ рдоुрдж्рд░ा'UPSC
рд╕рдд्рд░िрдпाрдЕрд╕рдорд╢ुрд░ुрдЖрдд рдорд╣ाрди рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╕ंрдд рд╢्рд░ीрдоंрдд рд╢ंрдХрд░рджेрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрдХिрдпा рдиाрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें।
рдордгिрдкुрд░ीрдордгिрдкुрд░рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдХी рд░ाрд╕рд▓ीрд▓ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд। рдирд░्рддрдХ 'рдХुрдоिрд▓' (рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдШाрдШрд░ा) рдкрд╣рдирддे рд╣ैं।
рдоोрд╣िрдиीрдЕрдЯ्рдЯрдордХेрд░рд▓рдХेрд╡рд▓ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХрд▓ рдиृрдд्рдп, рднрдЧрд╡ाрди рд╡िрд╖्рдгु рдХे рдоोрд╣िрдиी рд░ूрдк рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд।

ЁЯО╡ рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХी рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрдЦाрдПँ

рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рд╕ंрдЧीрдд (рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд)

  • рдл़ाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕрд░рдм рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡
  • 'рдШрд░ाрдиा рдкрд░ंрдкрд░ा' рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै
  • рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк: рдз्рд░ुрдкрдж, рдЦ्рдпाрд▓, рддрд░ाрдиा, рдаुрдорд░ी
  • рддाрдирд╕ेрди – рдЕрдХрдмрд░ рдХे рджрд░рдмाрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдз्рд░ुрдкрдж рдЧाрдпрдХ

рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ंрдЧीрдд (рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд)

  • рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡рджेрд╢ी рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा
  • рдШрд░ाрдиों рдХा рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं
  • рдоुрдЦ्рдп рдЕंрдЧ: 'рдХृрддि' рдФрд░ 'рд╡рд░्рдгрдо'
  • рдд्рд░िрдоूрд░्рддि: рдд्рдпाрдЧрд░ाрдЬ, рдоुрдеुрд╕्рд╡ाрдоी рджीрдХ्рд╖िрддрд░, рд╢्рдпाрдоा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी UPSC

ЁЯП║ 4. рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕ंрдХेрддрдХ (GI Tag) рдПрд╡ं рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк

рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдХрд▓ाрдХृрддिрдпों рдХा рдоिрд▓ाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк / рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрд╕ंрдмंрдзिрдд рд░ाрдЬ्рдпрд╡िрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡
рдкोрдЪрдордкрд▓्рд▓ी рдЗрдХрдд рдФрд░ рдЧрдж्рд╡ाрд▓ рд╕ाрдб़ीрддेрд▓ंрдЧाрдиाрд╡िрд╢ेрд╖ рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдбिрдЬ़ाрдЗрдиों рд╡ाрд▓ी рд╣ाрде рд╕े рдмुрдиी рд╕ाрдб़िрдпाँ (GI рдЯैрдЧ рдк्рд░ाрдк्рдд)
рдЪंрджेрд░ी рдФрд░ рдорд╣ेрд╢्рд╡рд░ी рдХрдкрдб़ाрдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢рд╕ूрддी рдФрд░ рд░ेрд╢рдоी рдзाрдЧों рдХे рдоिрд╢्рд░рдг рд╕े рддैрдпाрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдорд╣ीрди рдХрдкрдб़ा
рдкрд╢्рдоीрдиा рд╢ॉрд▓рдЬрдо्рдоू рдФрд░ рдХрд╢्рдоीрд░рдЪांрдЧрдеांрдЧी рдмрдХрд░िрдпों рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣ीрди рдКрди рд╕े рд╣ाрде рд╕े рдмुрдиी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ॉрд▓
рдХांрдеा рдХрдв़ाрдИ рдФрд░ рдмाрд▓ूрдЪрд░ी рд╕ाрдб़ीрдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓рдХांрдеा рдХрдкрдб़ों рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрдв़ाрдИ рд╣ै
рдХрд▓рдордХाрд░ी рдкेंрдЯिंрдЧрдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢рд╕ूрддी рдХрдкрдб़े рдкрд░ рд╣ाрде рд╕े рдпा рдмांрд╕ рдХे рдкेрди (рдХрд▓рдо) рд╕े рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ंрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд▓ा
рдкрдЯोрд▓ा рдмुрдиाрдИрдЧुрдЬрд░ाрддрдкाрдЯрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджोрд╣рд░ी рдЗрдХрдд рдмुрдиाрдИ рд╡ाрд▓ी рд░ेрд╢рдоी рд╕ाрдб़ी (рджोрдиों рддрд░рдл рд╕े рдПрдХ рдЬैрд╕ी)
рдХрд╕ोрдЯी рдХрдв़ाрдИ рдФрд░ рдЗрд▓рдХрд▓ рд╕ाрдб़ीрдХрд░्рдиाрдЯрдХрдХрд╕ोрдЯी рдПрдХ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдзाрдЧा рдХрдв़ाрдИ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рд╕ाрдб़िрдпों рдХे рдкрд▓्рд▓ू рдкрд░ рдХी рдЬाрддी рд╣ै
рдлुрд▓рдХाрд░ी рдХрдв़ाрдИрдкंрдЬाрдм / рд╣рд░िрдпाрдгाрдХрдкрдб़े рдкрд░ рдлूрд▓ों рдХे рд╕ुंрджрд░ рдбिрдЬ़ाрдЗрдиों рд╡ाрд▓ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдШрд░ेрд▓ू рдХрдв़ाрдИ рдХрд▓ा

ЁЯОп 5. рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдиोрдЯ्рд╕ (Quick Revision Pointers)

рд╕्рддूрдк рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рднाрдЧрд╣рд░्рдоिрдХा (рджेрд╡рддाрдУं рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди)
рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдХा рдкूрд░्рд╡рдЧाрдоीрд╣ुрдоाрдпूँ рдХा рдордХ़рдмрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी (рдЪाрд░рдмाрдЧ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ)
рдкिрдд्рд░ा рджुрд░ा рддрдХрдиीрдХ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддрдПрддрдоाрджुрдж्рджौрд▓ा рдХा рдордХ़рдмрд░ा, рдЖрдЧрд░ा (рдиूрд░рдЬрд╣ाँ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд)
рдд्рд░िрднंрдЧ рдоुрдж्рд░ा рдХा рд╕ंрдмंрдзрдУрдбिрд╕ी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рд╕े
рд╕рдд्рд░िрдпा рдиृрдд्рдп рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ15рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдорд╣ाрди рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╕ंрдд рд╢्рд░ीрдоंрдд рд╢ंрдХрд░рджेрд╡ (рдЕрд╕рдо)
рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдд्рд░िрдоूрд░्рддिрдд्рдпाрдЧрд░ाрдЬ, рдоुрдеुрд╕्рд╡ाрдоी рджीрдХ्рд╖िрддрд░ рдФрд░ рд╢्рдпाрдоा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी
рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднрджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХे рд▓ोрджी рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХे рдХाрд▓ рдоें
рдЪैрдд्рдп рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░ рдоें рдЕंрддрд░рдЪैрдд्рдп = рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╕्рдерд▓, рд╡िрд╣ाрд░ = рдЖрд╡ाрд╕ рд╕्рдерд▓
рдХрдердХ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрд░ाрдиेрд▓рдЦрдирдК, рдЬрдпрдкुрд░, рдмрдиाрд░рд╕
рдоुрдЧрд▓ рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкुрд╕्рддрдХрд╣рдордЬाрдиाрдоा (рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╕рдордп)

ЁЯУМ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ GI рдЯैрдЧ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╕्рддूрдк рдХे рдЕंрдЧ, рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓िрдпाँ, рдоुрдЧрд▓ рд╕्рдоाрд░рдХ, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдЙрдирдХे рд░ाрдЬ्рдп, рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдд्рд░िрдоूрд░्рддि, рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдХे GI рдЯैрдЧ рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

ЁЯУв © 2026 apnaupsc.in | рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рднाрдЧ-2) COMPLETE рдиोрдЯ्рд╕ | рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп • рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा • рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп • GI рдЯैрдЧ | рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ाрд░ांрд╢

рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें

0 рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ

Please do not enter any spam link in the comment box.

рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें (0)