ЁЯП║ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рднाрдЧ-2)
ЁЯУ╕ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рднाрдЧ-2) | рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп | рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा | рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп | GI рдЯैрдЧ | Complete Notes | Image: apnaupsc.in
ЁЯУМ рднूрдоिрдХा: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ рдоुрдЦ्рдпрддः рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдЬीрдЖрдИ рдЯैрдЧ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЗрди рд╡िрд╖рдпों рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
☸️ 1. рдмौрдж्рдз рдПрд╡ं рдЬैрди рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा (рд╕्рддूрдк, рдЪैрдд्рдп рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░)
рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдиे рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХो рдирдП рдЖрдпाрдо рджिрдП। рдк्рд░ीрд▓िрдо्рд╕ рдоें рдЗрдирдХे рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕंрдЧों рдХे рддрдХрдиीрдХी рдиाрдоों рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।
ЁЯПЫ рд╕्рддूрдк рдХे рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕंрдЧ (Anatomy of a Stupa)
- рдЕрдг्рдб (Anda): рд╕्рддूрдк рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЕрд░्рдзрд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдпा рдИंрдЯ рдХा рдвांрдЪा, рдЬो рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
- рд╣рд░्рдоिрдХा (Harmika): рдЕрдг्рдб рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдЪौрдХोрд░ рдмाрд▓рдХрдиी рдЬैрд╕ी рд╕ंрд░рдЪрдиा। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕े рджेрд╡рддाрдУं рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рдФрд░ рд╕्рддूрдк рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рднाрдЧ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। UPSC
- рдЫрдд्рд░ (Chatra): рд╣рд░्рдоिрдХा рдХे рдаीрдХ рдКрдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рддीрди рдкрд░рддों рд╡ाрд▓ी рдЫрддрд░ी, рдЬो рдмुрдж्рдз рдХे рддीрди рд░рдд्рдиों (рдмुрдж्рдз, рдзрдо्рдо, рд╕ंрдШ) рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै।
- рддोрд░рдг (Torana): рд╕्рддूрдк рдХे рдЪाрд░ों рджिрд╢ाрдУं рдоें рдмрдиे рднрд╡्рдп рдФрд░ рдирдХ्рдХाрд╢ीрджाрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░। рд╕ांрдЪी рдХे рд╕्рддूрдк рдоें рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рдХाрд▓ рдХे рддोрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ рдЬрдЧрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं।
- рдоेрдзि рдФрд░ рд╡ेрджिрдХा: рдоेрдзि рд╕्рддूрдк рдХा рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдк्рд░рджрдХ्рд╖िрдгा рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдФрд░ рд╡ेрджिрдХा рдкूрд░े рд╕्рддूрдк рдХो рдШेрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрд╣рд░ी рдмाрдЙंрдб्рд░ी рд╡ाрд▓ рд╣ै।
ЁЯПЫ рдЪैрдд्рдп (Chaitya)
- рдмौрдж्рдз рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХा рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╕्рдерд▓ рдпा рдЙрдкाрд╕рдиा рдХрдХ्рд╖
- рд▓ंрдмी рдЧुрдлा рдЬैрд╕ी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬिрд╕рдХे рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕्рддूрдк рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддा рд╣ै
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХाрд░्рд▓े рдХा рдЪैрдд्рдп, рднрдЬा рдХी рдЧुрдлाрдПँ
ЁЯПЫ рд╡िрд╣ाрд░ (Vihara)
- рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХा рдЖрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рдпा рдиिрд╡ाрд╕ рдЧृрд╣
- рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХे рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдХрдХ्рд╖ рдФрд░ рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдЖँрдЧрди
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдиाрд╕िрдХ рдХी рдЧुрдлाрдПँ, рдХрдг्рд╣ेрд░ी рдХे рд╡िрд╣ाрд░
ЁЯХМ 2. рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा (рд╕рд▓्рддрдирдд рдПрд╡ं рдоुрдЧ़рд▓ рдХाрд▓)
рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд╢ैрд▓िрдпों рдХे рдХूрдЯрдиीрддिрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рд╕े рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдирдИ рдкрдж्рдзрддि рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ, рдЬिрд╕рдоें рдЧाрд░े (Plaster) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ, рдоेрд╣рд░ाрдм (Arch) рдФрд░ рдЧुंрдмрдж (Dome) рдоुрдЦ्рдп рддрдд्рд╡ рдмрдиे।
ЁЯУМ рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХाрд▓ीрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓िрдпाँ
рдЧुрд▓ाрдо рд╡ंрд╢ (рдордорд▓ूрдХ рд╢ैрд▓ी)
- рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рддुрд░्рдХ рдорд╕्рдЬिрдж 'рдХुрд╡्рд╡рдд-рдЙрд▓-рдЗрд╕्рд▓ाрдо'
- рдХुрддुрдмрдоीрдиाрд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХुрддुрдмुрдж्рджीрди рдРрдмрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ू
- рд▓ाрд▓ рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
рдЦिрд▓рдЬी рд╡ंрд╢ (рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢ैрд▓ी)
- рдЕрд▓ाрдИ рджрд░рд╡ाрдЬा – рднाрд░рдд рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдоेрд╣рд░ाрдм рдФрд░ рдкूрд░्рдг рдЧुंрдмрдж рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╢ुрдж्рдз рдЙрджाрд╣рд░рдг
- рдиिрд░्рдоाрддा: рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी
рддुрдЧрд▓рдХ рд╡ंрд╢ (рд╕рд▓ाрдоी рдкрдж्рдзрддि)
- рдврд▓рд╡ां рджीрд╡ाрд░ें – 'рдмрдЯрд░' рдпा рд╕рд▓ाрдоी рдкрдж्рдзрддि
- рд╕рд╕्рддे рдорд▓рдмे рдФрд░ рдзूрд╕рд░ рдкрдд्рдерд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
рд▓ोрджी рд╡ंрд╢ (рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд)
- 'рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж' (Double Dome) рдХी рддрдХрдиीрдХ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн
- рд╕िрдХंрджрд░ рд▓ोрджी рдХे рдХाрд▓ рдоें
ЁЯУМ рдоुрдЧ़рд▓ рдХाрд▓ीрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा
| рд╕्рдоाрд░рдХ / рд╕ंрд░рдЪрдиा | рдиिрд░्рдоाрддा рд╕рдо्рд░ाрдЯ | рддрдХрдиीрдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдл़ैрдХ्рдЯ |
|---|---|---|
| рд╣ुрдоाрдпूँ рдХा рдордХ़рдмрд░ा | рд╣ाрдЬी рдмेрдЧрдо (рдЕрдХрдмрд░ рдХाрд▓) | рдЗрд╕े 'рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдХा рдкूрд░्рд╡рдЧाрдоी' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЪाрд░рдмाрдЧ рдкрдж्рдзрддि рдФрд░ рд╢्рд╡ेрдд рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдХे рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ। |
| рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рд╡ рдмुрд▓ंрдж рджрд░рд╡ाрдЬा | рдЕрдХрдмрд░ | рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╡िрдЬрдп рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рдиिрд░्рдоिрдд। рд╣िंрджू-рд░ाрдЬрдкूрдд рд╕्рдеाрдкрдд्рдп (рд╢рд╣рддीрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी) рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡। |
| рдПрддрдоाрджुрдж्рджौрд▓ा рдХा рдордХ़рдмрд░ा | рдиूрд░рдЬрд╣ाँ (рдЬрд╣ाँрдЧीрд░ рдХाрд▓) | рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЗрдоाрд░рдд рдЬो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╢्рд╡ेрдд рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рд╕े рдмрдиी рд╣ै। 'рдкिрдд्рд░ा рджुрд░ा' (Pietra Dura) рддрдХрдиीрдХ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдпोрдЧ। UPSC |
| рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдФрд░ рдЬाрдоा рдорд╕्рдЬिрдж | рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँ | рдоुрдЧ़рд▓ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░्рдг рдХाрд▓। 'рдкिрдд्рд░ा рджुрд░ा' рддрдХрдиीрдХ, рдЪाрд░рдмाрдЧ рд╡िрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕рдорд░ूрдкрддा (Symmetry) рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдкрд░। |
ЁЯТГ 3. рднाрд░рдд рдХे рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд
рд╕ंрдЧीрдд рдиाрдЯрдХ рдЕрдХाрджрдоी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдХे 8 рдиृрдд्рдпों рдХो рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХा рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЧ्рд░ंрде рднрд░рдд рдоुрдиि рдХा рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╣ै।
| рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп | рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░ाрдЬ्рдп | рдоुрдЦ्рдп рддрдХрдиीрдХी рдл़ैрдХ्рдЯ / рд╡िрд╢ेрд╖рддा |
|---|---|---|
| рднрд░рддрдиाрдЯ्рдпрдо | рддрдоिрд▓рдиाрдбु | рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдиृрдд्рдп। 'рдЕрд▓्рд▓ाрд░िрдк्рдкू' (рд╢ुрд░ुрдЖрдд) рдФрд░ 'рддिрд▓्рд▓ाрдиा' (рдЕंрдд) рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ। рдЗрд╕े 'рдЕрдЧ्рдиि рдиृрдд्рдп' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। |
| рдХрдердХрд▓ी | рдХेрд░рд▓ | рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯрдХ। рдЪेрд╣рд░े рдХे рднाрд╡ों рдФрд░ рд░ंрдЧों рдХा рдорд╣рдд्рд╡ – рд╣рд░ा рд░ंрдЧ (рднрд▓ाрдИ/рдиाрдпрдХ), рдХाрд▓ा рд░ंрдЧ (рдмुрд░ाрдИ/рдЦрд▓рдиाрдпрдХ)। |
| рдХрдердХ | рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ | рдЬрдЯिрд▓ 'рдЪрдХ्рдХрд░' рдФрд░ 'рдкैрд░ рдХी рдеाрдк' (рддрдд्рдХाрд░)। рдШрд░ाрдиे: рд▓рдЦрдирдК, рдЬрдпрдкुрд░, рдмрдиाрд░рд╕। |
| рдХुрдЪिрдкुрдб़ी | рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ | 'рддрд░ंрдЧрдо' – рдкीрддрд▓ рдХी рдеाрд▓ी рдХे рдХिрдиाрд░ों рдкрд░ рдкैрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдиृрдд्рдп। |
| рдУрдбिрд╕ी | рдУрдбिрд╢ा | рд╢рд░ीрд░ рдХो рддीрди рдЕंрдЧों рд╕े рдоोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоुрдж्рд░ा 'рдд्рд░िрднंрдЧ рдоुрдж्рд░ा'। UPSC |
| рд╕рдд्рд░िрдпा | рдЕрд╕рдо | рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдорд╣ाрди рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╕ंрдд рд╢्рд░ीрдоंрдд рд╢ंрдХрд░рджेрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрдХिрдпा рдиाрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें। |
| рдордгिрдкुрд░ी | рдордгिрдкुрд░ | рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдХी рд░ाрд╕рд▓ीрд▓ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд। рдирд░्рддрдХ 'рдХुрдоिрд▓' (рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдШाрдШрд░ा) рдкрд╣рдирддे рд╣ैं। |
| рдоोрд╣िрдиीрдЕрдЯ्рдЯрдо | рдХेрд░рд▓ | рдХेрд╡рд▓ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХрд▓ рдиृрдд्рдп, рднрдЧрд╡ाрди рд╡िрд╖्рдгु рдХे рдоोрд╣िрдиी рд░ूрдк рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд। |
ЁЯО╡ рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХी рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрдЦाрдПँ
рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рд╕ंрдЧीрдд (рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд)
- рдл़ाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕрд░рдм рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡
- 'рдШрд░ाрдиा рдкрд░ंрдкрд░ा' рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै
- рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк: рдз्рд░ुрдкрдж, рдЦ्рдпाрд▓, рддрд░ाрдиा, рдаुрдорд░ी
- рддाрдирд╕ेрди – рдЕрдХрдмрд░ рдХे рджрд░рдмाрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдз्рд░ुрдкрдж рдЧाрдпрдХ
рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ंрдЧीрдд (рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд)
- рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡рджेрд╢ी рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा
- рдШрд░ाрдиों рдХा рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं
- рдоुрдЦ्рдп рдЕंрдЧ: 'рдХृрддि' рдФрд░ 'рд╡рд░्рдгрдо'
- рдд्рд░िрдоूрд░्рддि: рдд्рдпाрдЧрд░ाрдЬ, рдоुрдеुрд╕्рд╡ाрдоी рджीрдХ्рд╖िрддрд░, рд╢्рдпाрдоा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी UPSC
ЁЯП║ 4. рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕ंрдХेрддрдХ (GI Tag) рдПрд╡ं рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк
рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдХрд▓ाрдХृрддिрдпों рдХा рдоिрд▓ाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।
| рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк / рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ा | рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░ाрдЬ्рдп | рд╡िрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡ |
|---|---|---|
| рдкोрдЪрдордкрд▓्рд▓ी рдЗрдХрдд рдФрд░ рдЧрдж्рд╡ाрд▓ рд╕ाрдб़ी | рддेрд▓ंрдЧाрдиा | рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдбिрдЬ़ाрдЗрдиों рд╡ाрд▓ी рд╣ाрде рд╕े рдмुрдиी рд╕ाрдб़िрдпाँ (GI рдЯैрдЧ рдк्рд░ाрдк्рдд) |
| рдЪंрджेрд░ी рдФрд░ рдорд╣ेрд╢्рд╡рд░ी рдХрдкрдб़ा | рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ूрддी рдФрд░ рд░ेрд╢рдоी рдзाрдЧों рдХे рдоिрд╢्рд░рдг рд╕े рддैрдпाрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдорд╣ीрди рдХрдкрдб़ा |
| рдкрд╢्рдоीрдиा рд╢ॉрд▓ | рдЬрдо्рдоू рдФрд░ рдХрд╢्рдоीрд░ | рдЪांрдЧрдеांрдЧी рдмрдХрд░िрдпों рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣ीрди рдКрди рд╕े рд╣ाрде рд╕े рдмुрдиी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ॉрд▓ |
| рдХांрдеा рдХрдв़ाрдИ рдФрд░ рдмाрд▓ूрдЪрд░ी рд╕ाрдб़ी | рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ | рдХांрдеा рдХрдкрдб़ों рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрдв़ाрдИ рд╣ै |
| рдХрд▓рдордХाрд░ी рдкेंрдЯिंрдЧ | рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ूрддी рдХрдкрдб़े рдкрд░ рд╣ाрде рд╕े рдпा рдмांрд╕ рдХे рдкेрди (рдХрд▓рдо) рд╕े рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ंрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд▓ा |
| рдкрдЯोрд▓ा рдмुрдиाрдИ | рдЧुрдЬрд░ाрдд | рдкाрдЯрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджोрд╣рд░ी рдЗрдХрдд рдмुрдиाрдИ рд╡ाрд▓ी рд░ेрд╢рдоी рд╕ाрдб़ी (рджोрдиों рддрд░рдл рд╕े рдПрдХ рдЬैрд╕ी) |
| рдХрд╕ोрдЯी рдХрдв़ाрдИ рдФрд░ рдЗрд▓рдХрд▓ рд╕ाрдб़ी | рдХрд░्рдиाрдЯрдХ | рдХрд╕ोрдЯी рдПрдХ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдзाрдЧा рдХрдв़ाрдИ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рд╕ाрдб़िрдпों рдХे рдкрд▓्рд▓ू рдкрд░ рдХी рдЬाрддी рд╣ै |
| рдлुрд▓рдХाрд░ी рдХрдв़ाрдИ | рдкंрдЬाрдм / рд╣рд░िрдпाрдгा | рдХрдкрдб़े рдкрд░ рдлूрд▓ों рдХे рд╕ुंрджрд░ рдбिрдЬ़ाрдЗрдиों рд╡ाрд▓ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдШрд░ेрд▓ू рдХрдв़ाрдИ рдХрд▓ा |
ЁЯОп 5. рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдиोрдЯ्рд╕ (Quick Revision Pointers)
| рд╕्рддूрдк рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рднाрдЧ | рд╣рд░्рдоिрдХा (рджेрд╡рддाрдУं рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди) |
| рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдХा рдкूрд░्рд╡рдЧाрдоी | рд╣ुрдоाрдпूँ рдХा рдордХ़рдмрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी (рдЪाрд░рдмाрдЧ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ) |
| рдкिрдд्рд░ा рджुрд░ा рддрдХрдиीрдХ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд | рдПрддрдоाрджुрдж्рджौрд▓ा рдХा рдордХ़рдмрд░ा, рдЖрдЧрд░ा (рдиूрд░рдЬрд╣ाँ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд) |
| рдд्рд░िрднंрдЧ рдоुрдж्рд░ा рдХा рд╕ंрдмंрдз | рдУрдбिрд╕ी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рд╕े |
| рд╕рдд्рд░िрдпा рдиृрдд्рдп рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ | 15рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдорд╣ाрди рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╕ंрдд рд╢्рд░ीрдоंрдд рд╢ंрдХрд░рджेрд╡ (рдЕрд╕рдо) |
| рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдд्рд░िрдоूрд░्рддि | рдд्рдпाрдЧрд░ाрдЬ, рдоुрдеुрд╕्рд╡ाрдоी рджीрдХ्рд╖िрддрд░ рдФрд░ рд╢्рдпाрдоा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी |
| рджोрд╣рд░े рдЧुंрдмрдж рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн | рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХे рд▓ोрджी рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХे рдХाрд▓ рдоें |
| рдЪैрдд्рдп рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░ рдоें рдЕंрддрд░ | рдЪैрдд्рдп = рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╕्рдерд▓, рд╡िрд╣ाрд░ = рдЖрд╡ाрд╕ рд╕्рдерд▓ |
| рдХрдердХ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрд░ाрдиे | рд▓рдЦрдирдК, рдЬрдпрдкुрд░, рдмрдиाрд░рд╕ |
| рдоुрдЧрд▓ рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ | рд╣рдордЬाрдиाрдоा (рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╕рдордп) |
ЁЯУМ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЗंрдбो-рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ GI рдЯैрдЧ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╕्рддूрдк рдХे рдЕंрдЧ, рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓िрдпाँ, рдоुрдЧрд▓ рд╕्рдоाрд░рдХ, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдЙрдирдХे рд░ाрдЬ्рдп, рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдд्рд░िрдоूрд░्рддि, рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рдХे GI рдЯैрдЧ рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

Please do not enter any spam link in the comment box.