ЁЯОи рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рд╕्рдеाрдкрдд्рдп • рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा • рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा • рд╕ाрд╣िрдд्рдп • рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░)

Nayantara Digital Point
0

ЁЯОи рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рд╕्рдеाрдкрдд्рдп • рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा • рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा • рд╕ाрд╣िрдд्рдп • рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░)

UPSC • UPPSC • BPSC • RO/ARO • SSC • Railway
Indian Art and Culture Complete Notes

ЁЯУ╕ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि | рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп | рд╕ाрд╣िрдд्рдп | UNESCO рд╕्рдерд▓ | Complete Notes | Image: apnaupsc.in

ЁЯУМ рднूрдоिрдХा: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (Art & Culture) UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ै।

ЁЯОп рд╣ाрд▓ рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╕ीрдзे рддрде्рдп рдХрдо рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी, рдоंрджिрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рдоाрддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд▓ेрдЦрдХ, UNESCO рд╕्рдерд▓, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдПрд╡ं рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдзिрдХ рдкूрдЫे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

ЁЯПЫ рднाрд░рддीрдп рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ैрд▓िрдпाँ

1️⃣ рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी (Nagara Style)

  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд
  • рд╢िрдЦрд░ рдКँрдЪा рдПрд╡ं рд╡рдХ्рд░ाрдХाрд░
  • рдЧрд░्рднрдЧृрд╣ рдХे рдКрдкрд░ рд╢िрдЦрд░
  • рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдЧोрдкुрд░рдо рдирд╣ीं

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो, рд▓िंрдЧрд░ाрдЬ, рдХोрдгाрд░्рдХ, рджेрд╡рдЧрдв़, рдУрд╕िрдпां, рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (рдоोрдвेрд░ा)

2️⃣ рдж्рд░рд╡िрдб़ рд╢ैрд▓ी (Dravida Style)

  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд
  • рдЙрдж्рднрд╡: рдкрд▓्рд▓рд╡ → рдкांрдб्рдп → рдЪोрд▓
  • рдкिрд░ाрдоिрдбाрдХाрд░ рд╡िрдоाрдиा
  • рд╡िрд╢ाрд▓ рдЧोрдкुрд░рдо, рдк्рд░ाрдХाрд░ (рджीрд╡ाрд░ें)

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмृрд╣рджेрд╢्рд╡рд░, рдоीрдиाрдХ्рд╖ी, рдХैрд▓ाрд╕рдиाрде (рдХांрдЪी), рд╢ोрд░ рдоंрджिрд░, рдорд╣ाрдмрд▓ीрдкुрд░рдо

3️⃣ рдмेрд╕рд░ рд╢ैрд▓ी (Vesara Style)

  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рджрдХ्рдХрди
  • рдоिрд╢्рд░рдг: рдиाрдЧрд░ + рдж्рд░рд╡िрдб़
  • рдЪाрд▓ुрдХ्рдп рдФрд░ рд╣ोрдпрд╕рд▓ा рдоंрджिрд░

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓ (UNESCO), рд╣ोрдпрд╕рд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдоंрджिрд░ (рд╣рд▓ेрдмिрджु), рдЪेрди्рдирдХेрд╢рд╡ рдоंрджिрд░ (рдмेрд▓ूрд░)

ЁЯОп UPSC FACT: рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓ = рдиाрдЧрд░ + рдж्рд░рд╡िрдб़ рджोрдиों рд╢ैрд▓ी рдХा рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрдЧрдо

ЁЯки рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХрд▓ा

ЁЯки рднीрдордмेрдЯрдХा рд╢ैрд▓ाрд╢्рд░рдп (Bhimbetka Rock Shelters)

  • рд╕्рдеाрди: рд░ाрдпрд╕ेрди (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
  • рдЦोрдЬ: 1957
  • рдЦोрдЬрдХрд░्рддा: рд╡ी.рдПрд╕. рд╡ाрдХрдгрдХрд░ UPSC/UPPSC
  • рдорд╣рдд्рд╡: рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (рдкुрд░ाрдкाрд╖ाрдг рд╕े рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рддрдХ)
  • UNESCO: 2003
ЁЯОп рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा = рднीрдордмेрдЯрдХा

ЁЯПЫ рдмौрдж्рдз рд╕्рдеाрдкрдд्рдп

ЁЯПЫ рд╕ांрдЪी рд╕्рддूрдк

  • рд╕्рдеाрди: рд░ाрдпрд╕ेрди (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
  • рдиिрд░्рдоाрддा: рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ (рдоूрд▓ рд╕्рддूрдк)
  • рд╡िрд╕्рддाрд░: рд╢ुंрдЧ рдХाрд▓
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рднाрд░рдд рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕्рддूрдк, рдЪाрд░ рддोрд░рдг рдж्рд╡ाрд░
  • UNESCO: 1989

ЁЯПЫ рдмрд░ाрдмрд░ рдЧुрдлाрдПँ

  • рд╕्рдеाрди: рдЧрдпा (рдмिрд╣ाрд░)
  • рдХाрд▓: рдоौрд░्рдп рдХाрд▓
  • рдиिрд░्рдоाрддा: рдЕрд╢ोрдХ рдПрд╡ं рджрд╢рд░рде
  • рд╕рдорд░्рдкिрдд: рдЖрдЬीрд╡рдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢ैрд▓рдХृрдд рдЧुрдлाрдПँ

ЁЯки рдЧुрдлा рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा (Cave Architecture)

ЁЯОи рдЕрдЬंрддा рдЧुрдлाрдПँ

  • рд╕्рдеाрди: рдФрд░ंрдЧाрдмाрдж (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░)
  • рдзрд░्рдо: рдмौрдж्рдз
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░, рдЬाрддрдХ рдХрдеाрдПँ
  • рдХाрд▓: рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди + рд╡ाрдХाрдЯрдХ
  • UNESCO: 1983
ЁЯОп рдЕрдЬंрддा = рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (UPSC рдк्рд░िрдп)

ЁЯки рдПрд▓ोрд░ा рдЧुрдлाрдПँ

  • рд╕्рдеाрди: рдФрд░ंрдЧाрдмाрдж (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░)
  • рдзрд░्рдо: рдмौрдж्рдз + рдЬैрди + рд╣िрди्рджू
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा
  • UNESCO: 1983

ЁЯПЫ рдХैрд▓ाрд╢ рдоंрджिрд░: рдиिрд░्рдоाрддा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХूрдЯ рд░ाрдЬा рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдердо – рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдПрдХाрд╢्рдордХ (Monolithic) рдоंрджिрд░

ЁЯОи рдмाрдШ рдЧुрдлाрдПँ

  • рд╕्рдеाрди: рдзाрд░ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
  • рдХाрд▓: рдЧुрдк्рддрдХाрд▓
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдмौрдж्рдз рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рдЕрдЬंрддा рд╢ैрд▓ी
  • UPPSC рдоें рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫा рдЧрдпा

ЁЯПЫ рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ीрди рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп

ЁЯПЫ рджेрд╡рдЧрдв़ рджрд╢ाрд╡рддाрд░ рдоंрджिрд░

  • рд╕्рдеाрди: рджेрд╡рдЧрдв़ (рд▓рд▓िрддрдкुрд░, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
  • рдХाрд▓: рдЧुрдк्рддрдХाрд▓
  • рд╕рдорд░्рдкिрдд: рд╡िрд╖्рдгु
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी, рдкंрдЪाрдпрддрди рд╢ैрд▓ी
  • рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣िрди्рджू рдоंрджिрд░ों рдоें рдПрдХ

ЁЯПЫ рднिрддрд░рдЧाँрд╡ рдоंрджिрд░

  • рд╕्рдеाрди: рдХाрдирдкुрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
  • рдХाрд▓: рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ (рд▓рдЧрднрдЧ 500 рдИ.)
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдИंрдЯ рдиिрд░्рдоिрдд рдоंрджिрд░
  • рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдИंрдЯ, рдкрдХ्рдХी рдИंрдЯें

ЁЯПЫ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп

ЁЯПЫ рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдоंрджिрд░ рд╕рдоूрд╣ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)

  • рдиिрд░्рдоाрддा: рдЪंрджेрд▓ рд╡ंрд╢
  • рдХाрд▓: 950-1050 рдИ.
  • рдоूрд▓ рдоंрджिрд░: рд▓рдЧрднрдЧ 85 | рд╡рд░्рддрдоाрди: рд▓рдЧрднрдЧ 20-25
  • рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░ (Sandstone)
  • рд╢ैрд▓ी: рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी
  • UNESCO: 1986

ЁЯПЫ рдХंрджाрд░िрдпा рдорд╣ाрджेрд╡ рдоंрджिрд░: рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоंрджिрд░, рдиिрд░्рдоाрддा рд╡िрдж्рдпाрдзрд░ рдЪंрджेрд▓, рд╕рдорд░्рдкिрдд рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡

ЁЯПЫ рдЪौंрд╕рда рдпोрдЧिрдиी рдоंрджिрд░ (рдоिрддाрд╡рд▓ी, рдоुрд░ैрдиा): рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдпोрдЬрдиा, рддांрдд्рд░िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा

ЁЯПЫ рдХोрдгाрд░्рдХ рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (рдУрдбिрд╢ा)

  • рдиिрд░्рдоाрддा: рдирд░рд╕िंрд╣рджेрд╡ рдк्рд░рдердо (рдкूрд░्рд╡ी рдЧंрдЧ рд╡ंрд╢)
  • рд╢ैрд▓ी: рдХрд▓िंрдЧ (рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी рдХी рдЙрдкрд╢ाрдЦा)
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╕ूрд░्рдп рд░рде – 24 рдкрд╣िрдП, 7 рдШोрдб़े
  • рдЙрдкрдиाрдо: рдм्рд▓ैрдХ рдкрдЧोрдбा
  • UNESCO: 1984

ЁЯПЫ рд▓िंрдЧрд░ाрдЬ рдоंрджिрд░ (рднुрд╡рдиेрд╢्рд╡рд░): рдиिрд░्рдоाрддा рд╕ोрдорд╡ंрд╢ी, рд╢ैрд▓ी рдХрд▓िंрдЧ, рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣рд░िрд╣рд░

ЁЯПЫ рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдЬैрди рдоंрджिрд░

  • рд╕्рдеाрди: рдоाрдЙंрдЯ рдЖрдмू (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди)
  • рдиिрд░्рдоाрдг: 11рд╡ीं–13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░, рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдирдХ्рдХाрд╢ी
ЁЯОп рджिрд▓рд╡ाрдб़ा = рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░

ЁЯПЫ рд╣рдо्рдкी (рд╡िрдЬрдпрдирдЧрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп)

  • рд╕्рдеाрди: рдХрд░्рдиाрдЯрдХ
  • UNESCO: 1986
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдХрд▓्рдпाрдг рдоंрдбрдк (рд╡िрд╡ाрд╣ рдоंрдбрдк) – рд╕्рддंрднрдпुрдХ्рдд рд╕ंрд░рдЪрдиा
  • рд╡िрдЯ्рдард▓ рдоंрджिрд░, рд╕्рдЯोрди рдЪैрд░िрдпрдЯ, рд╡ृंрджाрд╡рди рдЙрдж्рдпाрди

ЁЯМП рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡

ЁЯПЫ рдЕंрдЧрдХोрд░рд╡ाрдЯ рдоंрджिрд░ (рдХंрдмोрдбिрдпा)

  • рдиिрд░्рдоाрддा: рд╕ूрд░्рдпрд╡рд░्рдорди рдж्рд╡िрддीрдп
  • рд╕рдорд░्рдкिрдд: рд╡िрд╖्рдгु
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ
  • рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрджाрд╣рд░рдг
ЁЯОп рдЕंрдЧрдХोрд░рд╡ाрдЯ = рдХंрдмोрдбिрдпा

⚠ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп

  • рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕्рддूрдк: рд╕ांрдЪी рд╕्рддूрдк (рдЕрд╢ोрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд)
  • рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕्рддूрдк: рдХेрд╕рд░िрдпा рд╕्рддूрдк (рдмिрд╣ाрд░) – 104 рдлीрдЯ рдКँрдЪा
  • рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдоंрджिрд░: рдоुंрдбेрд╢्рд╡рд░ी рдоंрджिрд░ (рдмिрд╣ाрд░) – рдЧुрдк्рддрдХाрд▓
  • рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░: рд╢्рд░ी рд░ंрдЧрдиाрдерд╕्рд╡ाрдоी рдоंрджिрд░ (рддिрд░ुрдЪिрд░ाрдкрд▓्рд▓ी, рддрдоिрд▓рдиाрдбु)
  • рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рдж्рд░рд╡िрдб़ рд╢ैрд▓ी рдХा рдЧोрдкुрд░рдо: рдоुрд░ुрдЧрди рдоंрджिрд░, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा (272 рдлीрдЯ)
  • рдЪोрд▓ рдХाрд▓ीрди рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдиृрдд्рдп рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдоूрд░्рддिрдпाँ, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдирдЯрд░ाрдЬ (рддांрдЬाрд╡ुрд░ рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда)
  • рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (рдоोрдвेрд░ा): рдиिрд░्рдоाрддा рднीрдорджेрд╡ рдк्рд░рдердо (рд╕ोрд▓ंрдХी рд╡ंрд╢) – рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी
  • рдкाрд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдСрдл рдоिрдиिрдПрдЪрд░ рдкेंрдЯिंрдЧ: рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд, рдкांрдбुрд▓िрдкि рдЪिрдд्рд░рдг, 11рд╡ीं-12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी
  • рдоुрдЧрд▓ рд▓рдШु рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (Miniature Painting): рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╕рдордп рд╡िрдХрд╕िрдд, рд╣рдордЬाрдиाрдоा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी (рд░ाрдЬрдкूрдд) рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рд╢ैрд▓िрдпाँ: рдоेрд╡ाрдб़, рдоाрд░рд╡ाрдб़, рдмूंрджी, рдХोрдЯा, рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़ (рдмाрдиी рдардиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз)
  • рдкрд╣ाрдб़ी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рд╢ैрд▓िрдпाँ: рдмрд╕ोрд╣рд▓ी, рдЧुрд▓ेрд░, рдХांрдЧрдб़ा, рдЪंрдмा – рдХांрдЧрдб़ा рд╢ैрд▓ी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда
  • UNESCO рд╕्рдерд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (рднाрд░рдд рдоें): 42 (2025 рддрдХ) – рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ: 34, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ: 7, рдоिрд╢्рд░िрдд: 1
  • рдЪोрд▓ рдХाрд▓ीрди рдХांрд╕्рдп рдоूрд░्рддिрдпाँ: рдирдЯрд░ाрдЬ рдХी рдоूрд░्рддि рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда (рддंрдЬाрд╡ुрд░)
  • рдЧांрдзाрд░ рдХрд▓ा: рдпूрдиाрдиी рдк्рд░рднाрд╡, рдкрдд्рдерд░, рдмुрдж्рдз рдХी рдоूрд░्рддिрдпाँ (рдХुрд╖ाрдг рдХाрд▓)
  • рдордеुрд░ा рдХрд▓ा: рднाрд░рддीрдп рд╢ैрд▓ी, рд▓ाрд▓ рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░, рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ рдоें рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा
  • рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдХрд▓ा: рд╢ाрддрд╡ाрд╣рди рдХाрд▓, рд╕рдлेрдж рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░, рдмौрдж्рдз рдк्рд░рднाрд╡

ЁЯУЪ рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░

рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँрд╡िрд╖рдп/рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдкाрдгिрдиिрдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпीрд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдг (рдорд╣рд░्рд╖ि)
рдпाрд╕्рдХрдиिрд░ुрдХ्рддрд╡ैрджिрдХ рд╢рдм्рджों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा
рдкрддंрдЬрд▓िрдорд╣ाрднाрд╖्рдпрд╡्рдпाрдХрд░рдг (рдкाрдгिрдиि рдкрд░ рднाрд╖्рдп)
рдХाрд▓िрджाрд╕рдЕрднिрдЬ्рдЮाрдирд╢ाрдХुрди्рддрд▓рдо्, рдоेрдШрджूрдд, рд░рдШुрд╡ंрд╢, рдХुрдоाрд░рд╕ंрднрд╡, рд╡िрдХ्рд░рдоोрд░्рд╡рд╢ीрдпрдо्, рдЛрддुрд╕ंрд╣ाрд░рдЙрдкрдоा рдХा рд╕рдо्рд░ाрдЯ, рднाрд░рдд рдХा рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░
рднाрд╕рд╕्рд╡рдк्рдирд╡ाрд╕рд╡рджрдд्рддा, рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮाрдпौрдЧрди्рдзрд░ाрдпрдг, рдЙрд░ुрднंрдЧ, рдордз्рдпрдорд╡्рдпाрдпोрдЧ, рдкंрдЪрд░ाрдд्рд░13 рдиाрдЯрдХों рдХे рд░рдЪрдпिрддा
рд╡िрд╢ाрдЦрджрдд्рддрдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рджेрд╡ीрдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдЯрдо्, рд░ाрдШрд╡ाрдирди्рджрдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдкрд░ рдиाрдЯрдХ
рджрдг्рдбिрдирджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд, рдХाрд╡्рдпाрджрд░्рд╢рдЧрдж्рдп рдХाрд╡्рдп
рдмाрдгрднрдЯ्рдЯрд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд, рдХाрджрдо्рдмрд░ीрдЧрдж्рдп рдХाрд╡्рдп, рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि
рдЕрдорд░рд╕िंрд╣рдЕрдорд░рдХोрд╢рд╢рдм्рджрдХोрд╢
рдЕрд╢्рд╡рдШोрд╖рдмुрдж्рдзрдЪрд░िрдд, рд╕ौрди्рджрд░ाрдирди्рджрдмौрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдХрдиिрд╖्рдХ рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि
рд╢ूрдж्рд░рдХрдоृрдЪ्рдЫрдХрдЯिрдХрдо्рдк्рд░ेрдо рдиाрдЯрдХ
рднрд╡рднूрддिрдЙрдд्рддрд░рд░ाрдордЪрд░िрдд, рдорд╣ाрд╡ीрд░рдЪрд░िрдд, рдоाрд▓рддीрдоाрдзрд╡рдЙрдд्рддрд░ рд░ाрдордХрдеा
рдЗрд▓ंрдЧो рдЕрдбिрдЧрд▓рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо्рддрдоिрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп (рдХрди्рдирдЧी рдХी рдХрд╣ाрдиी)
рд╕ीрдд्рддрд▓ै рд╕рдд्рддрдиाрд░рдордгिрдоेрдЦрд▓ैрддрдоिрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп (рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо् рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХрдб़ी)
рддिрд░ुрд╡рд▓्рд▓ुрд╡рд░рддिрд░ुрдХ्рдХुрд░рд▓ (рддрдоिрд▓ рдЧीрддा)рдиैрддिрдХрддा, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдк्рд░ेрдо – 1330 рджोрд╣े
рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрд░рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрдорддрдоिрд▓ рднाрд╖ा рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡्рдпाрдХрд░рдг
рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрдирдиाрдЧाрдирди्рдж, рд░рдд्рдиाрд╡рд▓ी, рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдХाрдиाрдЯрдХ (рддीрдиों рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें)
рдЬрдпрджेрд╡рдЧीрддрдЧोрд╡िрди्рджрд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдп, рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдо

ЁЯОп рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдЯ्рд░िрдХ

  • рд╡्рдпाрдХрд░рдг рддिрдХрдб़ी: рдкाрдгिрдиि (рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी) → рдкрддंрдЬрд▓ि (рдорд╣ाрднाрд╖्рдп) → рдпाрд╕्рдХ (рдиिрд░ुрдХ्рдд)
  • рдЧрдж्рдп рдХे рддीрди рд░рдд्рди: рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ (рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд, рдХाрджрдо्рдмрд░ी) → рджрдг्рдбिрди (рджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд) → рд╕ुрдмंрдзु (рд╡ाрд╕рд╡рджрдд्рддा)
  • рддрдоिрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдкांрдЪ: рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрдо (рд╡्рдпाрдХрд░рдг) → рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо् (рдЗрд▓ंрдЧो) → рдордгिрдоेрдЦрд▓ै (рд╕рдд्рддрдиाрд░) → рддिрд░ुрдХ्рдХुрд░рд▓ (рддिрд░ुрд╡рд▓्рд▓ुрд╡рд░) → рдЪीрд╡рдХ рдЪिंрддाрдордгि

ЁЯПЫ рдк्рд░рдоुрдЦ UNESCO рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ (рднाрд░рдд)

рдЖрдЧрд░ा рдХा рдХिрд▓ा (1983)
рдЕрдЬंрддा рдЧुрдлाрдПँ (1983)
рдПрд▓ोрд░ा рдЧुрдлाрдПँ (1983)
рддाрдЬрдорд╣рд▓ (1983)
рдХोрдгाрд░्рдХ рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (1984)
рд╕ांрдЪी рд╕्рддूрдк (1989)
рд╣рдо्рдкी (1986)
рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो (1986)
рднीрдордмेрдЯрдХा (2003)
рдорд╣ाрдмрд▓ीрдкुрд░рдо рд╕्рдоाрд░рдХ (1984)
рдЧोрд╡ा рдХे рдЪрд░्рдЪ (1986)
рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी (1986)

ЁЯОи рднाрд░рддीрдп рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ैрд▓िрдпाँ

ЁЯЦМ️ рдЕрдЬंрддा рд╢ैрд▓ी (рдЧुрдк्рддрдХाрд▓)

  • рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░ (Fresco Painting)
  • рдЬाрддрдХ рдХрдеाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг
  • рд╡ाрдХाрдЯрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд

ЁЯЦМ️ рдоुрдЧрд▓ рд▓рдШु рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा

  • рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╕рдордп рд╡िрдХрд╕िрдд
  • рд╣рдордЬाрдиाрдоा (рдк्рд░рдердо рдоुрдЧрд▓ рдЪिрдд्рд░िрдд рдкुрд╕्рддрдХ)
  • рдпूрд░ोрдкीрдп рдк्рд░рднाрд╡ (рдЬрд╣ाँрдЧीрд░ рдХे рд╕рдордп)

ЁЯЦМ️ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा

  • рдоेрд╡ाрдб़, рдоाрд░рд╡ाрдб़, рдмूंрджी, рдХोрдЯा, рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़
  • рдмाрдиी рдардиी (рдХिрд╢рдирдЧрдв़ рд╢ैрд▓ी рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЪिрдд्рд░ рдиाрдпिрдХा)

ЁЯЦМ️ рдкрд╣ाрдб़ी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा

  • рдмрд╕ोрд╣рд▓ी, рдЧुрд▓ेрд░, рдХांрдЧрдб़ा, рдЪंрдмा
  • рдХांрдЧрдб़ा рд╢ैрд▓ी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда (рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдХा рдЪिрдд्рд░рдг)

ЁЯОп UPSC/BPSC/UPPSC MODERATE + DIFFICULT FACTS

рднीрдордмेрдЯрдХा → рд╡ी.рдПрд╕. рд╡ाрдХрдгрдХрд░
рд╕ांрдЪी рд╕्рддूрдк → рдЕрд╢ोрдХ (рдоूрд▓), рд╢ुंрдЧ (рд╡िрд╕्рддाрд░)
рдмрд░ाрдмрд░ рдЧुрдлाрдПँ → рдЖрдЬीрд╡рдХ
рдЕрдЬंрддा → рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा
рдПрд▓ोрд░ा → рддीрди рдзрд░्рдо
рдХैрд▓ाрд╢ рдоंрджिрд░ → рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдердо (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХूрдЯ)
рджेрд╡рдЧрдв़ → рджрд╢ाрд╡рддाрд░ рдоंрджिрд░
рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो → рдЪंрджेрд▓
рдХंрджाрд░िрдпा рдорд╣ाрджेрд╡ → рд╡िрдж्рдпाрдзрд░ рдЪंрджेрд▓
рдХोрдгाрд░्рдХ → рдирд░рд╕िंрд╣рджेрд╡ рдк्рд░рдердо
рдХोрдгाрд░्рдХ рдЙрдкрдиाрдо → рдм्рд▓ैрдХ рдкрдЧोрдбा
рджिрд▓рд╡ाрдб़ा → рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░
рдЕंрдЧрдХोрд░рд╡ाрдЯ → рдХंрдмोрдбिрдпा
рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी → рдкाрдгिрдиि
рдиिрд░ुрдХ्рдд → рдпाрд╕्рдХ
рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ → рд╡िрд╢ाрдЦрджрдд्рдд
рджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд → рджрдг्рдбिрди
рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд → рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ
рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо् → рдЗрд▓ंрдЧो рдЕрдбिрдЧрд▓
рдордгिрдоेрдЦрд▓ै → рд╕ीрдд्рддрд▓ै рд╕рдд्рддрдиाрд░
рддрдоिрд▓ рдЧीрддा → рддिрд░ुрдХ्рдХुрд░рд▓
рдЪौंрд╕рда рдпोрдЧिрдиी рдоंрджिрд░ → рдоिрддाрд╡рд▓ी (рдоुрд░ैрдиा)
рдмृрд╣рджेрд╢्рд╡рд░ рдоंрджिрд░ → рд░ाрдЬрд░ाрдЬ рдк्рд░рдердо (рдЪोрд▓)
рд▓िंрдЧрд░ाрдЬ рдоंрджिрд░ → рднुрд╡рдиेрд╢्рд╡рд░
рднिрддрд░рдЧाँрд╡ рдоंрджिрд░ → рдХाрдирдкुрд░
рдмाрдШ рдЧुрдлाрдПँ → рдзाрд░ (рдо.рдк्рд░.)
рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓ → рдиाрдЧрд░ + рдж्рд░рд╡िрдб़

ЁЯФе рдЕंрддिрдо рд╕ुрдкрд░ рд░िрд╡ीрдЬрди

рдиाрдЧрд░ → рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो
рдж्рд░рд╡िрдб़ → рдмृрд╣рджेрд╢्рд╡рд░
рдмेрд╕рд░ → рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓
рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा → рдЕрдЬंрддा
рд╢ैрд▓рдХृрдд рдЧुрдлा → рдмрд░ाрдмрд░
рдПрдХाрд╢्рдордХ рдоंрджिрд░ → рдХैрд▓ाрд╢
рджрд╢ाрд╡рддाрд░ рдоंрджिрд░ → рджेрд╡рдЧрдв़
рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдиिрд░्рдоाрддा → рдЪंрджेрд▓
рдм्рд▓ैрдХ рдкрдЧोрдбा → рдХोрдгाрд░्рдХ
рд╡्рдпाрдХрд░рдг → рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी
рдиिрд░ुрдХ्рдд → рдпाрд╕्рдХ
рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ → рд╡िрд╢ाрдЦрджрдд्рдд
рджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд → рджрдг्рдбिрди
рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд → рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ
рддрдоिрд▓ рд╡्рдпाрдХрд░рдг → рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрдо

ЁЯУМ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЧुрдлा рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдПрд╡ं рддрдоिрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрдЧ рд╣ैं। UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो, рдХोрдгाрд░्рдХ, рд╕ांрдЪी, рдЕрдЬंрддा-рдПрд▓ोрд░ा, рджेрд╡рдЧрдв़, рджिрд▓рд╡ाрдб़ा, рдЕंрдЧрдХोрд░рд╡ाрдЯ, рдкाрдгिрдиि, рдХाрд▓िрджाрд╕, рднाрд╕, рд╡िрд╢ाрдЦрджрдд्рдд, рджрдг्рдбिрди, рдпाрд╕्рдХ рдПрд╡ं рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

ЁЯУв © 2026 apnaupsc.in | рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि COMPLETE рдиोрдЯ्рд╕ | рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп • рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा • рд╕ाрд╣िрдд्рдп • UNESCO рд╕्рдерд▓ | рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ाрд░ांрд╢

рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें

0 рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ

Please do not enter any spam link in the comment box.

рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें (0)