ЁЯОи рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (рд╕्рдеाрдкрдд्рдп • рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा • рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा • рд╕ाрд╣िрдд्рдп • рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░)
ЁЯУ╕ рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि | рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп | рд╕ाрд╣िрдд्рдп | UNESCO рд╕्рдерд▓ | Complete Notes | Image: apnaupsc.in
ЁЯУМ рднूрдоिрдХा: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि (Art & Culture) UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ै।
ЁЯПЫ рднाрд░рддीрдп рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ैрд▓िрдпाँ
1️⃣ рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी (Nagara Style)
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд
- рд╢िрдЦрд░ рдКँрдЪा рдПрд╡ं рд╡рдХ्рд░ाрдХाрд░
- рдЧрд░्рднрдЧृрд╣ рдХे рдКрдкрд░ рд╢िрдЦрд░
- рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдЧोрдкुрд░рдо рдирд╣ीं
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो, рд▓िंрдЧрд░ाрдЬ, рдХोрдгाрд░्рдХ, рджेрд╡рдЧрдв़, рдУрд╕िрдпां, рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (рдоोрдвेрд░ा)
2️⃣ рдж्рд░рд╡िрдб़ рд╢ैрд▓ी (Dravida Style)
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд
- рдЙрдж्рднрд╡: рдкрд▓्рд▓рд╡ → рдкांрдб्рдп → рдЪोрд▓
- рдкिрд░ाрдоिрдбाрдХाрд░ рд╡िрдоाрдиा
- рд╡िрд╢ाрд▓ рдЧोрдкुрд░рдо, рдк्рд░ाрдХाрд░ (рджीрд╡ाрд░ें)
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмृрд╣рджेрд╢्рд╡рд░, рдоीрдиाрдХ्рд╖ी, рдХैрд▓ाрд╕рдиाрде (рдХांрдЪी), рд╢ोрд░ рдоंрджिрд░, рдорд╣ाрдмрд▓ीрдкुрд░рдо
3️⃣ рдмेрд╕рд░ рд╢ैрд▓ी (Vesara Style)
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рджрдХ्рдХрди
- рдоिрд╢्рд░рдг: рдиाрдЧрд░ + рдж्рд░рд╡िрдб़
- рдЪाрд▓ुрдХ्рдп рдФрд░ рд╣ोрдпрд╕рд▓ा рдоंрджिрд░
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓ (UNESCO), рд╣ोрдпрд╕рд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдоंрджिрд░ (рд╣рд▓ेрдмिрджु), рдЪेрди्рдирдХेрд╢рд╡ рдоंрджिрд░ (рдмेрд▓ूрд░)
ЁЯки рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХрд▓ा
ЁЯки рднीрдордмेрдЯрдХा рд╢ैрд▓ाрд╢्рд░рдп (Bhimbetka Rock Shelters)
- рд╕्рдеाрди: рд░ाрдпрд╕ेрди (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
- рдЦोрдЬ: 1957
- рдЦोрдЬрдХрд░्рддा: рд╡ी.рдПрд╕. рд╡ाрдХрдгрдХрд░ UPSC/UPPSC
- рдорд╣рдд्рд╡: рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (рдкुрд░ाрдкाрд╖ाрдг рд╕े рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рддрдХ)
- UNESCO: 2003
ЁЯПЫ рдмौрдж्рдз рд╕्рдеाрдкрдд्рдп
ЁЯПЫ рд╕ांрдЪी рд╕्рддूрдк
- рд╕्рдеाрди: рд░ाрдпрд╕ेрди (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
- рдиिрд░्рдоाрддा: рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ (рдоूрд▓ рд╕्рддूрдк)
- рд╡िрд╕्рддाрд░: рд╢ुंрдЧ рдХाрд▓
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рднाрд░рдд рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕्рддूрдк, рдЪाрд░ рддोрд░рдг рдж्рд╡ाрд░
- UNESCO: 1989
ЁЯПЫ рдмрд░ाрдмрд░ рдЧुрдлाрдПँ
- рд╕्рдеाрди: рдЧрдпा (рдмिрд╣ाрд░)
- рдХाрд▓: рдоौрд░्рдп рдХाрд▓
- рдиिрд░्рдоाрддा: рдЕрд╢ोрдХ рдПрд╡ं рджрд╢рд░рде
- рд╕рдорд░्рдкिрдд: рдЖрдЬीрд╡рдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢ैрд▓рдХृрдд рдЧुрдлाрдПँ
ЁЯки рдЧुрдлा рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा (Cave Architecture)
ЁЯОи рдЕрдЬंрддा рдЧुрдлाрдПँ
- рд╕्рдеाрди: рдФрд░ंрдЧाрдмाрдж (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░)
- рдзрд░्рдо: рдмौрдж्рдз
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░, рдЬाрддрдХ рдХрдеाрдПँ
- рдХाрд▓: рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди + рд╡ाрдХाрдЯрдХ
- UNESCO: 1983
ЁЯки рдПрд▓ोрд░ा рдЧुрдлाрдПँ
- рд╕्рдеाрди: рдФрд░ंрдЧाрдмाрдж (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░)
- рдзрд░्рдо: рдмौрдж्рдз + рдЬैрди + рд╣िрди्рджू
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा
- UNESCO: 1983
ЁЯПЫ рдХैрд▓ाрд╢ рдоंрджिрд░: рдиिрд░्рдоाрддा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХूрдЯ рд░ाрдЬा рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдердо – рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдПрдХाрд╢्рдордХ (Monolithic) рдоंрджिрд░
ЁЯОи рдмाрдШ рдЧुрдлाрдПँ
- рд╕्рдеाрди: рдзाрд░ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
- рдХाрд▓: рдЧुрдк्рддрдХाрд▓
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдмौрдж्рдз рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рдЕрдЬंрддा рд╢ैрд▓ी
- UPPSC рдоें рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫा рдЧрдпा
ЁЯПЫ рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ीрди рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп
ЁЯПЫ рджेрд╡рдЧрдв़ рджрд╢ाрд╡рддाрд░ рдоंрджिрд░
- рд╕्рдеाрди: рджेрд╡рдЧрдв़ (рд▓рд▓िрддрдкुрд░, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
- рдХाрд▓: рдЧुрдк्рддрдХाрд▓
- рд╕рдорд░्рдкिрдд: рд╡िрд╖्рдгु
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी, рдкंрдЪाрдпрддрди рд╢ैрд▓ी
- рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣िрди्рджू рдоंрджिрд░ों рдоें рдПрдХ
ЁЯПЫ рднिрддрд░рдЧाँрд╡ рдоंрджिрд░
- рд╕्рдеाрди: рдХाрдирдкुрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
- рдХाрд▓: рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ (рд▓рдЧрднрдЧ 500 рдИ.)
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдИंрдЯ рдиिрд░्рдоिрдд рдоंрджिрд░
- рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдИंрдЯ, рдкрдХ्рдХी рдИंрдЯें
ЁЯПЫ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп
ЁЯПЫ рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдоंрджिрд░ рд╕рдоूрд╣ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢)
- рдиिрд░्рдоाрддा: рдЪंрджेрд▓ рд╡ंрд╢
- рдХाрд▓: 950-1050 рдИ.
- рдоूрд▓ рдоंрджिрд░: рд▓рдЧрднрдЧ 85 | рд╡рд░्рддрдоाрди: рд▓рдЧрднрдЧ 20-25
- рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░ (Sandstone)
- рд╢ैрд▓ी: рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी
- UNESCO: 1986
ЁЯПЫ рдХंрджाрд░िрдпा рдорд╣ाрджेрд╡ рдоंрджिрд░: рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоंрджिрд░, рдиिрд░्рдоाрддा рд╡िрдж्рдпाрдзрд░ рдЪंрджेрд▓, рд╕рдорд░्рдкिрдд рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡
ЁЯПЫ рдЪौंрд╕рда рдпोрдЧिрдиी рдоंрджिрд░ (рдоिрддाрд╡рд▓ी, рдоुрд░ैрдиा): рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдпोрдЬрдиा, рддांрдд्рд░िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा
ЁЯПЫ рдХोрдгाрд░्рдХ рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (рдУрдбिрд╢ा)
- рдиिрд░्рдоाрддा: рдирд░рд╕िंрд╣рджेрд╡ рдк्рд░рдердо (рдкूрд░्рд╡ी рдЧंрдЧ рд╡ंрд╢)
- рд╢ैрд▓ी: рдХрд▓िंрдЧ (рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी рдХी рдЙрдкрд╢ाрдЦा)
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╕ूрд░्рдп рд░рде – 24 рдкрд╣िрдП, 7 рдШोрдб़े
- рдЙрдкрдиाрдо: рдм्рд▓ैрдХ рдкрдЧोрдбा
- UNESCO: 1984
ЁЯПЫ рд▓िंрдЧрд░ाрдЬ рдоंрджिрд░ (рднुрд╡рдиेрд╢्рд╡рд░): рдиिрд░्рдоाрддा рд╕ोрдорд╡ंрд╢ी, рд╢ैрд▓ी рдХрд▓िंрдЧ, рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣рд░िрд╣рд░
ЁЯПЫ рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдЬैрди рдоंрджिрд░
- рд╕्рдеाрди: рдоाрдЙंрдЯ рдЖрдмू (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди)
- рдиिрд░्рдоाрдг: 11рд╡ीं–13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░, рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдирдХ्рдХाрд╢ी
ЁЯПЫ рд╣рдо्рдкी (рд╡िрдЬрдпрдирдЧрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп)
- рд╕्рдеाрди: рдХрд░्рдиाрдЯрдХ
- UNESCO: 1986
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдХрд▓्рдпाрдг рдоंрдбрдк (рд╡िрд╡ाрд╣ рдоंрдбрдк) – рд╕्рддंрднрдпुрдХ्рдд рд╕ंрд░рдЪрдиा
- рд╡िрдЯ्рдард▓ рдоंрджिрд░, рд╕्рдЯोрди рдЪैрд░िрдпрдЯ, рд╡ृंрджाрд╡рди рдЙрдж्рдпाрди
ЁЯМП рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡
ЁЯПЫ рдЕंрдЧрдХोрд░рд╡ाрдЯ рдоंрджिрд░ (рдХंрдмोрдбिрдпा)
- рдиिрд░्рдоाрддा: рд╕ूрд░्рдпрд╡рд░्рдорди рдж्рд╡िрддीрдп
- рд╕рдорд░्рдкिрдд: рд╡िрд╖्рдгु
- рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ
- рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрджाрд╣рд░рдг
⚠ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп
- рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕्рддूрдк: рд╕ांрдЪी рд╕्рддूрдк (рдЕрд╢ोрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд)
- рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕्рддूрдк: рдХेрд╕рд░िрдпा рд╕्рддूрдк (рдмिрд╣ाрд░) – 104 рдлीрдЯ рдКँрдЪा
- рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдоंрджिрд░: рдоुंрдбेрд╢्рд╡рд░ी рдоंрджिрд░ (рдмिрд╣ाрд░) – рдЧुрдк्рддрдХाрд▓
- рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░: рд╢्рд░ी рд░ंрдЧрдиाрдерд╕्рд╡ाрдоी рдоंрджिрд░ (рддिрд░ुрдЪिрд░ाрдкрд▓्рд▓ी, рддрдоिрд▓рдиाрдбु)
- рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рдж्рд░рд╡िрдб़ рд╢ैрд▓ी рдХा рдЧोрдкुрд░рдо: рдоुрд░ुрдЧрди рдоंрджिрд░, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा (272 рдлीрдЯ)
- рдЪोрд▓ рдХाрд▓ीрди рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдиृрдд्рдп рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдоूрд░्рддिрдпाँ, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдирдЯрд░ाрдЬ (рддांрдЬाрд╡ुрд░ рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда)
- рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ (рдоोрдвेрд░ा): рдиिрд░्рдоाрддा рднीрдорджेрд╡ рдк्рд░рдердо (рд╕ोрд▓ंрдХी рд╡ंрд╢) – рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी
- рдкाрд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдСрдл рдоिрдиिрдПрдЪрд░ рдкेंрдЯिंрдЧ: рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд, рдкांрдбुрд▓िрдкि рдЪिрдд्рд░рдг, 11рд╡ीं-12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी
- рдоुрдЧрд▓ рд▓рдШु рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (Miniature Painting): рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╕рдордп рд╡िрдХрд╕िрдд, рд╣рдордЬाрдиाрдоा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी (рд░ाрдЬрдкूрдд) рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рд╢ैрд▓िрдпाँ: рдоेрд╡ाрдб़, рдоाрд░рд╡ाрдб़, рдмूंрджी, рдХोрдЯा, рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़ (рдмाрдиी рдардиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз)
- рдкрд╣ाрдб़ी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рд╢ैрд▓िрдпाँ: рдмрд╕ोрд╣рд▓ी, рдЧुрд▓ेрд░, рдХांрдЧрдб़ा, рдЪंрдмा – рдХांрдЧрдб़ा рд╢ैрд▓ी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда
- UNESCO рд╕्рдерд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (рднाрд░рдд рдоें): 42 (2025 рддрдХ) – рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ: 34, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ: 7, рдоिрд╢्рд░िрдд: 1
- рдЪोрд▓ рдХाрд▓ीрди рдХांрд╕्рдп рдоूрд░्рддिрдпाँ: рдирдЯрд░ाрдЬ рдХी рдоूрд░्рддि рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда (рддंрдЬाрд╡ुрд░)
- рдЧांрдзाрд░ рдХрд▓ा: рдпूрдиाрдиी рдк्рд░рднाрд╡, рдкрдд्рдерд░, рдмुрдж्рдз рдХी рдоूрд░्рддिрдпाँ (рдХुрд╖ाрдг рдХाрд▓)
- рдордеुрд░ा рдХрд▓ा: рднाрд░рддीрдп рд╢ैрд▓ी, рд▓ाрд▓ рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░, рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ рдоें рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा
- рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдХрд▓ा: рд╢ाрддрд╡ाрд╣рди рдХाрд▓, рд╕рдлेрдж рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░, рдмौрдж्рдз рдк्рд░рднाрд╡
ЁЯУЪ рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░
| рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ | рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँ | рд╡िрд╖рдп/рд╡िрд╢ेрд╖рддा |
|---|---|---|
| рдкाрдгिрдиि | рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी | рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдг (рдорд╣рд░्рд╖ि) |
| рдпाрд╕्рдХ | рдиिрд░ुрдХ्рдд | рд╡ैрджिрдХ рд╢рдм्рджों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा |
| рдкрддंрдЬрд▓ि | рдорд╣ाрднाрд╖्рдп | рд╡्рдпाрдХрд░рдг (рдкाрдгिрдиि рдкрд░ рднाрд╖्рдп) |
| рдХाрд▓िрджाрд╕ | рдЕрднिрдЬ्рдЮाрдирд╢ाрдХुрди्рддрд▓рдо्, рдоेрдШрджूрдд, рд░рдШुрд╡ंрд╢, рдХुрдоाрд░рд╕ंрднрд╡, рд╡िрдХ्рд░рдоोрд░्рд╡рд╢ीрдпрдо्, рдЛрддुрд╕ंрд╣ाрд░ | рдЙрдкрдоा рдХा рд╕рдо्рд░ाрдЯ, рднाрд░рдд рдХा рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ |
| рднाрд╕ | рд╕्рд╡рдк्рдирд╡ाрд╕рд╡рджрдд्рддा, рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮाрдпौрдЧрди्рдзрд░ाрдпрдг, рдЙрд░ुрднंрдЧ, рдордз्рдпрдорд╡्рдпाрдпोрдЧ, рдкंрдЪрд░ाрдд्рд░ | 13 рдиाрдЯрдХों рдХे рд░рдЪрдпिрддा |
| рд╡िрд╢ाрдЦрджрдд्рдд | рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рджेрд╡ीрдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдЯрдо्, рд░ाрдШрд╡ाрдирди्рдж | рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рдкрд░ рдиाрдЯрдХ |
| рджрдг्рдбिрди | рджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд, рдХाрд╡्рдпाрджрд░्рд╢ | рдЧрдж्рдп рдХाрд╡्рдп |
| рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ | рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд, рдХाрджрдо्рдмрд░ी | рдЧрдж्рдп рдХाрд╡्рдп, рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि |
| рдЕрдорд░рд╕िंрд╣ | рдЕрдорд░рдХोрд╢ | рд╢рдм्рджрдХोрд╢ |
| рдЕрд╢्рд╡рдШोрд╖ | рдмुрдж्рдзрдЪрд░िрдд, рд╕ौрди्рджрд░ाрдирди्рдж | рдмौрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдХрдиिрд╖्рдХ рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि |
| рд╢ूрдж्рд░рдХ | рдоृрдЪ्рдЫрдХрдЯिрдХрдо् | рдк्рд░ेрдо рдиाрдЯрдХ |
| рднрд╡рднूрддि | рдЙрдд्рддрд░рд░ाрдордЪрд░िрдд, рдорд╣ाрд╡ीрд░рдЪрд░िрдд, рдоाрд▓рддीрдоाрдзрд╡ | рдЙрдд्рддрд░ рд░ाрдордХрдеा |
| рдЗрд▓ंрдЧो рдЕрдбिрдЧрд▓ | рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо् | рддрдоिрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп (рдХрди्рдирдЧी рдХी рдХрд╣ाрдиी) |
| рд╕ीрдд्рддрд▓ै рд╕рдд्рддрдиाрд░ | рдордгिрдоेрдЦрд▓ै | рддрдоिрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп (рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо् рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХрдб़ी) |
| рддिрд░ुрд╡рд▓्рд▓ुрд╡рд░ | рддिрд░ुрдХ्рдХुрд░рд▓ (рддрдоिрд▓ рдЧीрддा) | рдиैрддिрдХрддा, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдк्рд░ेрдо – 1330 рджोрд╣े |
| рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрд░ | рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрдо | рддрдоिрд▓ рднाрд╖ा рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡्рдпाрдХрд░рдг |
| рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди | рдиाрдЧाрдирди्рдж, рд░рдд्рдиाрд╡рд▓ी, рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдХा | рдиाрдЯрдХ (рддीрдиों рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें) |
| рдЬрдпрджेрд╡ | рдЧीрддрдЧोрд╡िрди्рдж | рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдп, рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдк्рд░ेрдо |
ЁЯОп рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдЯ्рд░िрдХ
- рд╡्рдпाрдХрд░рдг рддिрдХрдб़ी: рдкाрдгिрдиि (рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी) → рдкрддंрдЬрд▓ि (рдорд╣ाрднाрд╖्рдп) → рдпाрд╕्рдХ (рдиिрд░ुрдХ्рдд)
- рдЧрдж्рдп рдХे рддीрди рд░рдд्рди: рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ (рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд, рдХाрджрдо्рдмрд░ी) → рджрдг्рдбिрди (рджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд) → рд╕ुрдмंрдзु (рд╡ाрд╕рд╡рджрдд्рддा)
- рддрдоिрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдкांрдЪ: рддोрд▓рдХाрдк्рдкिрдпрдо (рд╡्рдпाрдХрд░рдг) → рд╢िрд▓рдк्рдкрджिрдХाрд░рдо् (рдЗрд▓ंрдЧो) → рдордгिрдоेрдЦрд▓ै (рд╕рдд्рддрдиाрд░) → рддिрд░ुрдХ्рдХुрд░рд▓ (рддिрд░ुрд╡рд▓्рд▓ुрд╡рд░) → рдЪीрд╡рдХ рдЪिंрддाрдордгि
ЁЯПЫ рдк्рд░рдоुрдЦ UNESCO рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ (рднाрд░рдд)
ЁЯОи рднाрд░рддीрдп рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ैрд▓िрдпाँ
ЁЯЦМ️ рдЕрдЬंрддा рд╢ैрд▓ी (рдЧुрдк्рддрдХाрд▓)
- рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░ (Fresco Painting)
- рдЬाрддрдХ рдХрдеाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг
- рд╡ाрдХाрдЯрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд
ЁЯЦМ️ рдоुрдЧрд▓ рд▓рдШु рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा
- рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╕рдордп рд╡िрдХрд╕िрдд
- рд╣рдордЬाрдиाрдоा (рдк्рд░рдердо рдоुрдЧрд▓ рдЪिрдд्рд░िрдд рдкुрд╕्рддрдХ)
- рдпूрд░ोрдкीрдп рдк्рд░рднाрд╡ (рдЬрд╣ाँрдЧीрд░ рдХे рд╕рдордп)
ЁЯЦМ️ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा
- рдоेрд╡ाрдб़, рдоाрд░рд╡ाрдб़, рдмूंрджी, рдХोрдЯा, рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़
- рдмाрдиी рдардиी (рдХिрд╢рдирдЧрдв़ рд╢ैрд▓ी рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЪिрдд्рд░ рдиाрдпिрдХा)
ЁЯЦМ️ рдкрд╣ाрдб़ी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा
- рдмрд╕ोрд╣рд▓ी, рдЧुрд▓ेрд░, рдХांрдЧрдб़ा, рдЪंрдмा
- рдХांрдЧрдб़ा рд╢ैрд▓ी рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда (рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдХा рдЪिрдд्рд░рдг)
ЁЯОп UPSC/BPSC/UPPSC MODERATE + DIFFICULT FACTS
ЁЯФе рдЕंрддिрдо рд╕ुрдкрд░ рд░िрд╡ीрдЬрди
ЁЯУМ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдЧुрдлा рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдПрд╡ं рддрдоिрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрдЧ рд╣ैं। UPSC, UPPSC, BPSC, SSC, Railway рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो, рдХोрдгाрд░्рдХ, рд╕ांрдЪी, рдЕрдЬंрддा-рдПрд▓ोрд░ा, рджेрд╡рдЧрдв़, рджिрд▓рд╡ाрдб़ा, рдЕंрдЧрдХोрд░рд╡ाрдЯ, рдкाрдгिрдиि, рдХाрд▓िрджाрд╕, рднाрд╕, рд╡िрд╢ाрдЦрджрдд्рдд, рджрдг्рдбिрди, рдпाрд╕्рдХ рдПрд╡ं рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

Please do not enter any spam link in the comment box.