ЁЯСС рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдПрд╡ं рдкुрд╖्рдпрднूрддि рд╡ंрд╢ (HARSHAVARDHANA & PUSHYABHUTI DYNASTY)
ЁЯУ╕ рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди | рдкुрд╖्рдпрднूрддि рд╡ंрд╢ | рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд | рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ | Complete Notes | Image: apnaupsc.in
ЁЯУМ рднूрдоिрдХा: рдЧुрдк्рдд рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрддрди (6рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИ.) рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдХрддा рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИ। рднाрд░рдд рдЕрдиेрдХ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрди्рд╣ीं рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рдирдП рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╡ंрд╢ рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ— рдкुрд╖्рдпрднूрддि рд╡ंрд╢ (рд╡рд░्рдзрди рд╡ंрд╢)। рдЗрд╕ рд╡ंрд╢ рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣ाрди рд╢ाрд╕рдХ рдеा: рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди, рдЬिрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХा рдЕंрддिрдо рдорд╣ाрди рд╣िрди्рджू рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯПЫ рдЧुрдк्рддोрдд्рддрд░ рдХाрд▓ (Post Gupta Period)
рдЧुрдк्рдд рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрддрди рдХे рдмाрдж: рд╣ूрдг рдЖрдХ्рд░рдордг, рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рдЙрджрдп рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдпा।
ЁЯПЫ рдкुрд╖्рдпрднूрддि рд╡ंрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдкुрд╖्рдпрднूрддि
- рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдеाрдиेрд╢्рд╡рд░ (рд╣рд░िрдпाрдгा)
- рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ाрдоंрдд рд╡ंрд╢, рдмाрдж рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╢рдХ्рддि рдмрдиा
рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ
- 1. рдкुрд╖्рдпрднूрддि 2. рдирд░рд╡рд░्рдзрди 3. рд░ाрдЬ्рдпрд╡рд░्рдзрди рдк्рд░рдердо
- 4. рдЖрджिрдд्рдпрд╡рд░्рдзрди 5. рдк्рд░рднाрдХрд░рд╡рд░्рдзрди
- 6. рд░ाрдЬ्рдпрд╡рд░्рдзрди рдж्рд╡िрддीрдп 7. рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди
ЁЯСС рдк्рд░рднाрдХрд░рд╡рд░्рдзрди (рд╣рд░्рд╖ рдХे рдкिрддा)
- рдЙрдкाрдзिрдпाँ: рдорд╣ाрд░ाрдЬाрдзिрд░ाрдЬ, рд╣ूрдгрд╣рд░िрдгрдХेрд╕рд░ी
- рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╣ूрдгों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा
- рдкुрд╖्рдпрднूрддि рд╡ंрд╢ рдХो рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рджाрди рдХी
ЁЯСиЁЯСйЁЯСз рд╣рд░्рд╖ рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░
- рдкिрддा: рдк्рд░рднाрдХрд░рд╡рд░्рдзрди
- рдоाрддा: рдпрд╢ोрдорддी
- рдмрдб़ा рднाрдИ: рд░ाрдЬ्рдпрд╡рд░्рдзрди
- рдмрд╣рди: рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी (рд░ाрдЬрдпрд╢्рд░ी)
ЁЯС╕ рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣
- рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдоौрдЦрд░ी рд╡ंрд╢ рдХे рд░ाрдЬा рдЧ्рд░рд╣рд╡рд░्рдорди рд╕े рд╣ुрдЖ
- рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдХрди्рдиौрдЬ
- рдпрд╣ीं рд╕े рдХрди्рдиौрдЬ рдФрд░ рдкुрд╖्рдпрднूрддि рд╡ंрд╢ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ
- UPSC UPPSC рдоें рдХрдИ рдмाрд░ рдкूрдЫा рдЧрдпा
⚔ рдХрди्рдиौрдЬ рд╕ंрдХрдЯ
- рдЧौрдб़ рдирд░ेрд╢: рд╢рд╢ांрдХ рдФрд░ рдоाрд▓рд╡ा рдХे рд░ाрдЬा: рджेрд╡рдЧुрдк्рдд рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдХрди्рдиौрдЬ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा
- рдкрд░िрдгाрдо: рдЧ्рд░рд╣рд╡рд░्рдорди рдХी рд╣рдд्рдпा, рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдмंрджी, рдХрди्рдиौрдЬ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░
⚔ рд░ाрдЬ्рдпрд╡рд░्рдзрди рдХी рдоृрдд्рдпु
- рд░ाрдЬ्рдпрд╡рд░्рдзрди рдиे рджेрд╡рдЧुрдк्рдд рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा
- рд▓ेрдХिрди рдЧौрдб़ рдирд░ेрд╢ рд╢рд╢ांрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдзोрдЦे рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी рдЧрдИ
ЁЯСС рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдХा рд░ाрдЬ्рдпाрд░ोрд╣рдг
- рд╡рд░्рд╖: 606 рдИ.
- рдЖрдпु: рд▓рдЧрднрдЧ 16 рд╡рд░्рд╖
- рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдеाрдиेрд╢्рд╡рд░, рдмाрдж рдоें рдХрди्рдиौрдЬ
ЁЯФе рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдХा рдЕрдЧ्рдиिрдк्рд░рд╡ेрд╢
- рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдХाрд░ाрдЧाрд░ рд╕े рднाрдЧ рдиिрдХрд▓ी। рд╡िрди्рдз्рдп рд╡рди рдоें рдЬाрдХрд░ рд╕рддी/рдЕрдЧ्рдиिрдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।
- рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдиे рд╕рдордп рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рдЙрд╕े рдмрдЪा рд▓िрдпा।
- рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै।
ЁЯСС рдХрди्рдиौрдЬ рдХा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг
- рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рдмाрдж рд╣рд░्рд╖ рдиे рдХрди्рдиौрдЬ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा।
- рд╡िрд╢ेрд╖ рддрде्рдп: рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी рдХो рднी рд╕рдо्рдоाрдирдЬрдирдХ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдеा, рдпрдж्рдпрдкि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ाрд╕рди рд╣рд░्рд╖ рдХे рд╣ाрде рдоें рдеा।
ЁЯМП рд╣рд░्рд╖ рдХा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп
ЁЯСС рднाрд╕्рдХрд░рд╡рд░्рдорди
- рд░ाрдЬ्рдп: рдХाрдорд░ूрдк (рдЕрд╕рдо)
- рд╣рд░्рд╖ рдХा рдоिрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╕рд╣рдпोрдЧी
- рджोрдиों рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рд╢рд╢ांрдХ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा
⚔ рд╣рд░्рд╖ рдХी рдкрд░ाрдЬрдп
- рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХे рдорд╣ाрди рдЪाрд▓ुрдХ्рдп рд╢ाрд╕рдХ рдкुрд▓рдХेрд╢िрди рдж्рд╡िрддीрдп рдиे рдирд░्рдорджा рдирджी рдХे рддрдЯ рдкрд░ рд╣рд░्рд╖ рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा
- рд╕्рд░ोрдд: рдРрд╣ोрд▓ рдЕрднिрд▓ेрдЦ (рд░рдЪрдпिрддा: рд░рд╡िрдХीрд░्рддि)
ЁЯЗиЁЯЗ│ рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ (Xuanzang)
- рднाрд░рдд рдЖрдЧрдорди: 630 рдИ.
- рдХाрд▓: рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди
- рджेрд╢: рдЪीрди
- рдЧ्рд░ंрде: рд╕ी-рдпू-рдХी (Si-Yu-Ki)
рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░
- рд╣рд░्рд╖ рдЙрджाрд░ рд╢ाрд╕рдХ рдеा
- рджंрдб рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд░рдо рдеी
- рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ
- рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдеा
ЁЯПЫ рд╣рд░्рд╖рдХाрд▓ीрди рдк्рд░рд╢ाрд╕рди
рд╕рдо्рд░ाрдЯ → рднुрдХ्рддि → рд╡िрд╖рдп → рдЧ्рд░ाрдо
ЁЯТ░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
- рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░: рдХृрд╖ि, рд╡्рдпाрдкाрд░, рднूрдоि рдХрд░
- рднूрдоि рдХрд░: рдЙрдкрдЬ рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 1/6 рднाрдЧ
- рднूрдоि рдЕрдиुрджाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдмрдв़ी
- рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ
ЁЯкЩ рд╕िрдХ्рдХे
- рд╣рд░्рд╖ рдиे рд╕्рд╡рд░्рдг рдоुрдж्рд░ाрдПँ рдЪрд▓ाрдИं
- рдЧुрдк्рдд рд╕िрдХ्рдХों рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеीं
- рд╕ोрдиे, рдЪाँрджी, рддाँрдмे рдХे рд╕िрдХ्рдХे рдк्рд░рдЪрд▓िрдд
ЁЯХЙ рдзрд░्рдо
- рдк्рд░ाрд░рдо्рдн: рд╢ैрд╡ (рд╢िрд╡рднрдХ्рдд)
- рдмाрдж рдоें: рдорд╣ाрдпाрди рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ
- рд▓ेрдХिрди рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣िрд╖्рдгु
- рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдУрд░ рдЭुрдХाрд╡ рдмрдв़ा
ЁЯПЫ рдХрди्рдиौрдЬ рд╕рднा
- рдЖрдпोрдЬрди: рд╣рд░्рд╖
- рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖: рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ
- рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдорд╣ाрдпाрди рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рдЪाрд░
- рдЗрд╕рдоें рд░ाрдЬाрдУं, рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдПрд╡ं рдмौрдж्рдз рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдиे рднाрдЧ рд▓िрдпा
ЁЯПЫ рдк्рд░рдпाрдЧ рдорд╣ाрджाрди (рдорд╣ाрдоोрдХ्рд╖ рдкрд░िрд╖рдж)
- рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 5 рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рд╣рд░्рд╖ рдк्рд░рдпाрдЧ рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рджाрди рдХрд░рддा рдеा
- рдЗрд╕े рдорд╣ाрдоोрдХ्рд╖ рдкрд░िрд╖рдж рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै
- рдк्рд░рдпाрдЧ рдорд╣ाрджाрди рдХा рд╡рд░्рдгрди: рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ
ЁЯУЪ рд╣рд░्рд╖рдХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп
рд╣рд░्рд╖ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ
- рдиाрдЧाрдирди्рдж (рдиाрдЧों рдХी рдХрдеा)
- рд░рдд्рдиाрд╡рд▓ी (рдк्рд░ेрдо рдХрдеा)
- рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢िрдХा (рдк्рд░ेрдо рдХрдеा)
ЁЯУЪ рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ
- рд╣рд░्рд╖ рдХा рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि (рдЖрд╕्рдеाрди рдХрд╡ि)
- рд░рдЪрдиाрдПँ: рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд, рдХाрджрдо्рдмрд░ी
- рдЪрди्рдж्рд░ाрдкीрдб़, рд▓ोрдХрдЪрди्рдж्рд░ рдЖрджि рд░рдЪрдиाрдПँ рднी
ЁЯУЦ рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд
- рд▓ेрдЦрдХ: рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ
- рднाрд╖ा: рд╕ंрд╕्рдХृрдд
- рдорд╣рдд्рд╡: рд╣рд░्рд╖ рдХा рдЬीрд╡рди, рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी, рд░ाрдЬ्рдпрд╡рд░्рдзрди, рд╢рд╢ांрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд
ЁЯУЪ рдЕрди्рдп рд╕्рд░ोрдд
ЁЯУЬ рдмांрд╕рдЦेрдб़ा рдЕрднिрд▓ेрдЦ
- рд╣рд░्рд╖ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрднिрд▓ेрдЦ
- рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рд╣ै
- рд╕्рдеाрди: рдмांрд╕рдЦेрдб़ा (рдмрд░ेрд▓ी, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
ЁЯПЫ рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
- рд╣рд░्рд╖ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдк्рд░ाрдк्рдд (рд╕्рдеाрдкрдиा рдХुрдоाрд░рдЧुрдк्рдд рдк्рд░рдердо рдиे рдХी рдеी, рд╣рд░्рд╖ рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा)
- рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ рдпрд╣ाँ рдЕрдз्рдпрдпрдирд░рдд рд░рд╣ा (5 рд╡рд░्рд╖)
- рдХुрд▓рдкрддि: рд╢ीрд▓рднрдж्рд░
- рдЗрдд्рд╕िंрдЧ (рдЪीрдиी рдпाрдд्рд░ी) рдиे рднी рдиाрд▓ंрджा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा
ЁЯОи рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि
- рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕
- рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
- рдиाрд▓ंрджा рдХा рдЙрдд्рдХрд░्рд╖
- рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕
ЁЯПЫ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг
- рдиाрд▓ंрджा рдорда рдПрд╡ं рд╕्рддूрдк
- рдХрди्рдиौрдЬ рдоें рднрд╡рди рдиिрд░्рдоाрдг
- рдеाрдиेрд╢्рд╡рд░ рдоें рдоंрджिрд░
⚠ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп
- рд╣рд░्рд╖ рдХा рдкूрд░ा рдиाрдо: рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди (рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦों рдоें "рд╣рд░्рд╖рджेрд╡" рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै)
- рд╣рд░्рд╖ рдХी рдкрдд्рдиी: рджुрд░्рд▓рднाрддी (рдХुрдЫ рд╕्рд░ोрддों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं)
- рд╣рд░्рд╖ рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░ाрдЬा: рд╢рд╢ांрдХ (рдЧौрдб़), рднाрд╕्рдХрд░рд╡рд░्рдорди (рдХाрдорд░ूрдк), рдкुрд▓рдХेрд╢िрди рдж्рд╡िрддीрдп (рдЪाрд▓ुрдХ्рдп)
- рд╣рд░्рд╖ рдХे рджрд░рдмाрд░ी рд╡िрдж्рд╡ाрди: рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ (рдХрд╡ि), рд╣рд░्рд╖ (рд╕्рд╡рдпं), рдордпूрд░, рджिрд╡ाрдХрд░рдоिрдд्рд░, рдХुрдоाрд░рджाрд╕, рдЬिрдирдк्рд░рднा (рдЬैрди рдЖрдЪाрд░्рдп)
- рд╣рд░्рд╖ рдиे 'рд╕ोрдиे рдХे рд╕िрдХ्рдХे' рдЪрд▓ाрдП рд▓ेрдХिрди рд╡े рдЧुрдк्рдд рд╕िрдХ्рдХों рд╕े рдХрдо рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдеे
- рд╣рд░्рд╖ рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें 'рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा' рдХे рдХेंрдж्рд░: рдиाрд▓ंрджा, рд╡िрдХ्рд░рдорд╢िрд▓ा, рд╡рд▓्рд▓рднी
- рд╣рд░्рд╖рдХाрд▓ीрди 'рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी': рдЕрд╡рди्рддि (рдк्рд░ांрдд), рднोрдЧ (рдЙрдкрдк्рд░ांрдд), рдкрдардХ (рдЬिрд▓े рдХा рднाрдЧ), рдЧ्рд░ाрдо (рдЧाँрд╡)
- рд╣рд░्рд╖ рдХे рдмाрдж рдХрди्рдиौрдЬ рдкрд░ 'рдпрд╢ोрд╡рд░्рдорди' (рдЧुрд░्рдЬрд░-рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╢ाрд╕рдХ) рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ुрдЖ
- рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣рд░्рд╖ рдХी рд╕ेрдиा: 60,000 рд╣ाрдеी, 1,00,000 рдШुрдб़рд╕рд╡ाрд░, 5,00,000 рдкैрджрд▓ (рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмрдв़ा-рдЪрдв़ाрдХрд░ рдмрддाрдИ рдЧрдИ)
- рд╣рд░्рд╖рдХाрд▓ीрди 'рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕ंрдХрд▓рди' рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा: 'рдЪाрд░рдг' рдФрд░ 'рднाрдЯ' рд╕рдоाрдЪाрд░ рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░рддे рдеे
ЁЯУЙ рд╣рд░्рд╖ рд╡ंрд╢ рдХा рдкрддрди
- 647 рдИ. – рд╣рд░्рд╖ рдХी рдоृрдд्рдпु
- рд╕рдорд╕्рдпा: рдХोрдИ рдпोрдЧ्рдп рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рдирд╣ीं
- рдкрд░िрдгाрдо: рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрдШрдЯिрдд, рдкुрдиः рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХा рдЙрджрдп
- рд╣рд░्рд╖ рдХे рдмाрдж рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЕрд░्рдЬुрди (рдЕрд░्рдЬुрдирд╡рд░्рдорди) рд╢ाрд╕рдХ рдмрдиा – рдХрдордЬोрд░ рд╢ाрд╕рдХ
- 648 рдИ. рдоें рдЪीрдиी рд░ाрдЬрджूрдд рд╡ांрдЧ рд╣्рд╡ेрди рдд्рд╕े рдХो рдХैрдж рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЪीрди-рднाрд░рдд рд╕ंрдмंрдз рдмिрдЧрдб़े
⚔ рдХрди्рдиौрдЬ рдХा рдд्рд░िрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ (рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиोрдЯ)
- рдпрд╣ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣рд░्рд╖ рдХे рдмाрдж 8рд╡ीं–10рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╣ुрдЖ।
- рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡ी: рдкाрд▓ рд╡ंрд╢, рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╡ंрд╢, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХूрдЯ рд╡ंрд╢
ЁЯОп UPSC/BPSC/UPPSC DIFFICULT FACTS
ЁЯФе рдЕंрддिрдо рд╕ुрдкрд░ рд░िрд╡ीрдЬрди
ЁЯУМ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдЧुрдк्рддोрдд्рддрд░ рдХाрд▓ рдХा рд╕рдмрд╕े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╢ाрд╕рдХ рдеा। UPSC, UPPSC, BPSC рдоें рд░ाрдЬ्рдпрд╢्рд░ी-рдЧ्рд░рд╣рд╡рд░्рдорди рдк्рд░рдХрд░рдг, рд╢рд╢ांрдХ, рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ, рд╣рд░्рд╖рдЪрд░िрдд, рдРрд╣ोрд▓ рдЕрднिрд▓ेрдЦ, рдкुрд▓рдХेрд╢िрди рдж्рд╡िрддीрдп, рдиाрд▓ंрджा, рдк्рд░рдпाрдЧ рдорд╣ाрджाрди, рдХрди्рдиौрдЬ рд╕рднा, рдмांрд╕рдЦेрдб़ा рдЕрднिрд▓ेрдЦ, рд╣рд░्рд╖ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпों рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдиीрддिрдпों рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

Please do not enter any spam link in the comment box.